توران اتمه سی حقیده

توران اتمه سی حقیده

«غربده روم چیگره سیدن، شرقده چین ایچیگه چه بولگن حدودده، تورک اوروغ و قبیله لری جایلشگن»_
(محمود کاشغری “دیوان لغات الترک”

قدیمگی دورلرده تورکی قبیله لر سیبیر(سایبیریا) دن اورته ییر دینگیزیگه چه بولگن حدودده، بعضیلری اوتراق، بعضیلری کوچمنچی حالده یشه گنلر. محمود کاشغری “دیوان لغات الترک” اثریده شوندی یازه دی: “غربده روم چیگره سیدن، شرقده چین ایچی گه چه بولگن حدودده، تورک اوروغ وقبیله لری شو ترتیبده جایلشگن:
پیچینگ، قبچاق، اوغوز، ییمیک، باشقِرد، بَسمیل، قه یی، یه به قو، تاتار، قیرغیز، چِیگیل، توخسی، یغما، اوغراق، چَروق، چومول، اویغور، تَنگوت، ختای”. کیینگی صحیفه لرده او، غربده گی بلغار و سوور قبیله لرینی هم تیلگه آله دی. مذکور حدودلرده تاپیلگن قدیمی قبرلر و تاشلرگه بیتیلگن یازولر هم بو معلوماتلرنی تصدیقلیدی.
تورکی خلقلر شرقی و حتی غربی اروپاده، کیچیک آسیا، مرکزی آسیا و غربی سیبیرده تورلی ناملربیلن بیر نیچه مینگ ییللردن بویان یشب کیله دی.
اولرنینگ ایتنیک ترکیبی اساسا اوزگرمگن بولسه ده، تورلی دورلرده تورلی تورکی خلقلر و قبیله لرنینگ حکمران موقعیگه ایریشووی نتیجه سیده عمومی ناملری اوزگریب تورگن. شرقی اروپا و کیچیک آسیا تورکی خلقلری تاریخینی اورگنگن دنمارکلیک عالم پ. ف. سوم 19 عصرده یاق شونداق فکرگه کیلگن ایدی: “تورکلرنینگ عمومی نامی بیر قبیله نینگ ایککینچیسی اوستیدن غالب چیقیشیگه باغلیق روشده تیز- تیز اوزگریب تورگن. سکیفلر، سرمتلر، النلر، خونلر، خزرلر، اوزلر یاکه کامنلر، تاتارلر- ماهیتا بیر- بیرینی آرتیدن کیلگن عمومی ناملردیر”.
اروپا و روس تاریخچیلری مغللر و تورکلرنی عمومی نام بیلن “تاتارلر” دیب
اتیدیلر. انگلیس تاریخچیسی و ترجمانی ویلیام ایرسکین “بابر حکمرانلیگی دوریده گی هندوستان تاریخی” (1854 ییل) اثریده بو اتمه نی شوندی ایضاحلیدی:
“بیز تاتار دیب اتگن قبیله لر تاریخا اوچته کتته عرققه بولینه دی و اولر بیر بیریدن عرف- عادتلری، تیلی و تورموش طرزی بیلن فرقلنه دیلر:
1. تونگوس لر یاکه منچورلر. آسیا شرقیده، شمالی ختایده یشگنلر.
2. مغل لر. شمالی تبت مرکزیده، غربده تورفان و یاییق (اولر) دریاسی اره لیغیده یشگنلر.
3. تورکلر. اولر کوپ عصرلر دوامیده گوبی چوللری و غربی مغلستان، جنوبده کاشغر و پامیر تاغلریگه چه، خراسان، کسپین و قاره دینگیزلرگه چه، غربده ایسه دون و والگا بویلریگه چه، شمالده ایسه سیبیرگه چه اولکن حدودده یشگن.
بو اولکن قوم ایچیده تورکلر سان جهتیدن اینگ کوپ اوروغ بولیب، جوده اولکن تیریتوریه گه ترقلیب کیتگن.
الپ ایر تونگه (افراسیاب) نامی کوپچیلیککه یخشی معلوم. او میلاددن اولگی 7 عصردن میلادنینگ 2 عصریگه چه اورته آسیاده قاره دینگیز گه چه بولگن حدودده حکمران ساک سلطنتی نینگ مشهور خاقانی ایدی.
ایرانلیکلر بو سلطنتنی توران دیب اتگنلر. ابو القاسم فردوسی نینگ “شاهنامه” اثریده “توران خاقانی افراسیاب” حقیده بیرقطار روایتلر قلمگه آلینگن. کیینچه لیک بو دولتگه آمورغ، ملکه تومار(توماریس)، شو اسملی خانلر باشچیلیک قیلگنلر”.
اویغور تاریخچیسی تورغون آلماس بو حقده شوندی یازه دی: “ساکلر اصلیده قدیمگی دورلرده غربی سیبیرده یشگن. اولر میلاددن 10 عصر آلدین اوزلری نینگ شرقده یشیدیگن قرینداشلری – سرمتلرنینگ هجومیگه اوچریدی. شو سببلی ساکلر جنوبگه کوچیب، قاره دینگیز نینگ شمالیگه ییرلشگن. ساکلرنینگ بیر قسمی ایران نسلی خلقلر تأثیریگه اوچرب فارس تیلی و مدنیتینی قبول قیلگنلر.اما تورکی خلققه خاص بولگن خصوصیتلرنی اساسا سقلب قالگن ایدیلر. یاقوتلر حاضر هم اوزلرینی “ساک” دیب اتیدیلر. ساکلرنینگ دینی اعتقادی و عرف – عادتلری خونلر و تورکلرنیکی بیلن بیر خیلدیر. ا ولر شامانیلیک که و کوک تنگریگه اعتقاد قیلیشگن. قویاش و آی گه سیغینیشگن. شو سببللی تورکلر اوز اسملریگه کون، آی سوزینی قوشیب اتشنی یخشی کورگنلر”.
مشهور قازاق شاعری اولجس سلیمانوف “ازیه – آسیا” ناملی اثریده گی “شومِرنامه” بابیده تورک تیلی بیلن شومر تیلینی قیاسلیدی و کوپگینه اوخششلیکلرنی تاپه دی. معلوم که شومرلر میلاددن 3 مینگ ییل آلدین
میسو پوتامیه – میسو پوتامیین (بین النهرین) ده انسانیت تاریخیده ایلک بار دولت – شهرلر قورگن ایدیلر. اولرنینگ تیلی تورک تیلی بیلن قرینداش ایکنلیگی حقیده بیر قطار جهان عالملری فکر بیلدیریشگنی معلوم.
“ازیه” کتابیده یازیلیشیچه، میلاددن آلدینگی 7 عصرده آشوری سالنامه لریده کسپین دینگیزی شمالیده گی چوللردن میسو پاتامیه گه کوچمنچیلر باسقینی روی بیرگنلیگی، بو قبیله لرنامی “ایشگوز”، ایتکچیلری ایسه اسپاکه ایکنلیگی قید ایتیلگن. مؤلف اولر اصلیده تورکی اِچ- اوغوز قبیله لری ایکنلیگینی دلیللر اساسیده اثباتلیدی.
تورکی خلقلر حقیده گی دستلبکی معلوماتلر یونان تاریخچیلری و ادیبلری گیکاتی، گیسیود، هیرودت، سترابون، پلینی، پومپونی میله، پتولیمی(بطلیموس)، ارمن تاریخچیلری ماوسیس خوری نتسی، انانی شیراکاتسی، عرب و فارس سالنامه چیلری ابن اثیر، رشید الدین، ابن خُردادبه، ابوالفدا، ابن حوقل و باشقه لرنینگ اثرلریده کیلتیریلگن. اما تورکی خلقلر تاریخی حقیده گی ایلک علمی تدقیقاتلردن بیری سویدن افسری ف. ا. تاببیرت – سترالینبیرگ قلمیگه منسوب. او 1713- 1722 ییللری سایبیریاده حربی خدمتده بولگنده بو ییرده گی قدیمی قورغانلرنی اورگنیب، تورکی خلقلرنینگ ایلک وطنی آلتای دیگن فکرگه کیلگن. لیکن کیینچه لیک اکادمیسین ای. ا. ایخوالد تورکی قبیله لر میلاددن آلدین هم اروپاده یشگن، دیگن قرشلرنی ایلگری سوردی و بوفکرنی یونان تاریخچیلری اثرلریده کیلتیریلگن مثاللر بیلن اثباتله دی.
تورکی خلقلر قدیمدن یشگن ینه بیر حدود، امو دریا وسیردریا بویلری دیر.
اینگ قدیمی مدنیتلر اولکن دریالرساحللریده پیدا بولگنی تاریخدن معلوم. مثلا شومر، اککد و بابل مدنیتلری دجله و فرات دریالری حوضه سیده شکللنگن. امودریا و سیردریا ساحللریده هم مینگ ییللر دوامیده اونلب دولتلر و مدنیتلر وجودگه کیلگن بولیب، بو حدود اوزی نینگ طبیعی گوزللیگی و بایلیکلری بیلن همیشه باسقینچیلرنینگ اشتهاسینی قوزغب تورگن. شو سببلی اجدادلریمیز کوپینچه قولده قورال بیلن اوز ایرکینلیکلرینی قوریقلشگه مجبور بولگنلر. بعضی دورلرده ایسه کوچلی دشمنلر اسارتی آستیده یشگنلر. یونانیلر، هخامنشیلر، عرب استیلا لری بونگه مثال بوله آله دی.
میلادی 6 عصرنینگ 60 ییللریده نخشب شهری یقینیده تورک خاقانلری عسکرلری بیلن یفتلی قوشینلری توقنشه دی. بو جنگده ایستامی یبغو باشچیلیگیده گی تورک عسکرلری غالب چیقه دیلر. سغد، خوارزم، اوسروشانه، فرغانه و شاش واحه لری خاقانلیک ترکیبیگه کیره دی.567 ییلده ایستامی یبغو ساسانیلرگه قرشی هجومنی دوام ایتدیریب، تخارستاننی هم قولگه کیریته دی. غ. بابایاروف نینگ یازیشیچه تورک خاقانلیگی نینگ بو ییرده گی حاکمیتی قریب 8 عصرنینگ بیرینچی چارگیگه چه دوام ایته دی.
تاریخی منبعلرده “توران” اتمه سی ایککی معنا ده قوللنگن:
1- کینگ معناده – تورکی قبیله لر یشیدیگن حدودلر.
2- تار معناده – امودریا حوضه سی واوندن شرقده جایلشگن همده اساسا
تورکی قبیله لر یشیدیگن حدود.
کوپگینه منبعلرده بو جایلر توران دیب اتلگن. جمله دن زردشتیلرنینگ
مقدس کتابی “اویستا”ده و فردوسی نینگ “شاهنامه” اثریده بو حقده معلوماتلر موجود.
تنیقلی فارس شاعری اسدی طوسی نینگ قدیمگی افسانه لر اساسیده یازیلگن “گرشاسب نامه” داستانیده (میلادی 1066 ییل) قوییده گیدیک بیت بار:
همه ماور النهر تا مرز چین
شمردند آنگاه توران زمین
یعنی ماوراؤالنهرحدودیدن ختای(چین) ییرلریگه چه او پیتده (قدیمگی دورلرده) توران زمین دیب حسابلنردی.
بیز مذکور کتابده اتمه نینگ خوددی شو معناسیگه اساسا مرکزی آسیا و اونگه توتش حدودلرده گی دولتلر حقیده حکایه قیلدیک.
“دیوان لغات الترک” اثری یازیلگنیدن 1000 ییل وقت اوتدی. اما تورکی خلقلر حاضرهم عینا اوشبو اثرده قید ایتیلگن حدودلرده یشه ماقده لر. ایندی اولرنینگ کوپچیلیگی ناملری اوزگرگن. قدیمگی ناملردن فقط گینه تاتار، باشقرد، قیرغیز، اویغور و بلغار اتمه لری گینه سقلنیب قاگن.
کوپگینه قبیله و اوروغلر حاضرگی تورک، آزربایجان، اوزبیک، قازاق،
قیرغیز، تورکمن، قاره قلپاق و باشقه تورکی خلقلر ترکیبیگه کیرگن. جمله دن اوزبیکلر دستلب 92 اوروغدن تشکیل تاپگن بولسه، کیینچه لیک اونگه ینه اونلب قبیله و اوروغلر قوشیلگن.
اوشبو کتابده ایککی مینگ سککیز یوز ییلدن آرتیقراق وقت مابینیده
منطقه میزده حکم سورگن قدیمگی دولتلر و حکمدار سلاله لر، تورکی قبیله و اوروغلرحقیده قیسقه چه توشونچه بیریشگه اینتیلدیک.
طبیعی که، معلوماتلر تورلی منبعلر گه اساسلنگنی اوچون اسملر و سنه لرده ایریم خطالر بولیشی ممکن. بیلدیریلگن تکلیف و ملاحضه لر اساسیده اولر کیینگی نشرلرده البته توزه تیله دی.

یازوچی محمدناصر

— با ‏تركستان اوغانستان‏ و ‏‏26‏ نفر دیگر‏.

نصیرالدین همایون

نصیرالدین همایون (۶ مارس ۱۵۰۸ - ۲۲ فوریه ۱۵۵۶ م) دومین پادشاه امپراتوری مغولی هند یا گورکانیان بود که به سال ۱۵۰۸ میلادی در کابل متولد شد. وی فرزند مؤسس این سلسله ظهیرالدین محمد بابر (۱۴۸۳ – ۱۵۳۰ م) و پدر بزرگترین امپراتور گورکانی جلال الدین محمد اکبر(۱۵۴۲–۱۶۰۵م) بود
همایون از سال ۱۵۳۰ تا ۱۵۴۰ بر بخش وسیعی شامل افغانستان و پاکستان امروزی و شمال هند سلطنت کرد اما پس از آن به مدت پانزده سال این حکمرانی توسط سلطان افغان شیرشاه سوری (۱۴۸۶ – ۱۵۴۵) دچار وقفه شد.
رقابت میان همایون و برادرش کامران‌میرزا، سبب شد تا همایون ضعیف شود و طولی نکشید که شیرشاه و بهادرشاه آماده حمله به همایون شدند. لشکر همایون و شیرشاه در سال ۹۴۵ قمری/۱۵۳۹ میلادی در «بگزار» درگیر گشتند.همایون با لشکر ضعیف خود، ترسیده بود و نمیخواست وارد جنگ شود و ترجیح داد که با شیرشاه از در صلح وارد شود و حکومت بیهار و بنگال را واگذار کند که یک‌باره افغان‌ها از پشت بر سر لشکر همایون ریختند. گورکانی‌ها چون غافلگیر شده بودند، بنای فرار گذاشتند. خیلی از لشکریان سپاه هند یا همایون در رودخانه گنجیز غرق شدند، ولی همایون توانست جان سالم ببرد و شیرشاه به منزله یک قهرمان افغانی به شمار آمد.
همایون دوباره آماده جنگ گشت و در سال ۹۴۷ قمری/۱۵۴۰ میلادی در «قنوج» با سپاه شیرشاه درگیر شد و دوباره شکست خورد و برای نجات جان خویش، مجبور گردید تا تاج‌وتخت را به حریف فاتح خود واگذار نماید؛ ولی چون برادرش کامران او را به قلمرو خویش پناه نمی‌داد، به طرف سند گریخت و پس از آن راهی ایران گشت.
او مدتی را در ایران سپری کرد و به دربار شاه تهماسب اول (۳ مارس ۱۵۱۴-۱۵۷۶) پناهنده شد و پس از پانزده سال به کمک شاه تهماسب تاج و تخت خود را باز پس گرفت و دوباره از سال ۱۵۵۵ تا ۱۵۵۶ حکومت کرد.
مقبره همایون
همایون و در سال ۱۵۵۶ پس از چند ماه بازگشت از تبعید و پناهندگی طولانی به دربار صفوی به طور ناگهانی و بر اثر سقوط از پلکان کتابخانه خود در دهلی درگذشت.

مختصری ازتاریخ ایماق هاونژاد تورها در افغانستان

مختصری از تاريخ ايماق ها و نژاد تورك ها در افغانستان


اوغوزخان درساحات کاشغرستان (قشقرستان) قزاقستان ومغلستان کنوني درقسمتي ازافغانستان امروزي وحتي ازايران پادشاهي نموده وبه استنادفوق بالاي 12 نبيره خود ايماق (نسل) نام گزاري نموده که تاحال 12 ايماق نام مانده است ، اگرقوم ايماق زاده هاي کوه پايه هاي افغانستان باشند وازعروق تورک واوغوزخان نيستند اين نام ازاولاده اوغوزخان چگونه به آنها آنجا انتقال يافته است ؟ طبيعيست که درزمان سلطنت ويابعدها ازسلالة اوغوزخانيها درکوهپايه هاي افغانستان نقل مکان وزيست نموده اند.

چهار ايماق که معني (چهارقبيله يا چهارنسب) را ميدهد عبارت اند از: “جمشيدي” زاوري يا زووري (ظهوري کنوني) تايمني وتايموري ميباشند بشکل ذيل ازنسب تورک هستند :

1- جمشيدي ها واغلبأ فيروزکوهي هاي امروزي که درتاريخ به اسم فيروزکوهي قدامت کهن تري ندارد ،نيز ازسلالة تورک هاي ساکا ها وتوکيوها ميباشند ، پس و پيش باکاولي ها وزاولي ها وارد دامنه هاي کوههاي مرکزي ازجمله کابل کنوني شده اند که کاول يا کابل ازقاول، زابل از زاول گرفته شده که در رديف و هم وزن آن اسماي نظامي مانند :چينداول،چينکداول،قراول،کيپتاول،يساول،بکاول،هراول،چپاول، شقاول ،بهاول، دقاول ،سوزاول ،ينگاول، … ميباشد. وکابل شاهان نيز تورک النسب بوده استعمال کنندگان همين اصطلاحات فوق نظامي ميباشند. که حتي رنه گروسه بزرگترين نويسنده فرانسوي دراثرخود کابل شاهان را ازنسب تورکان مغول مينامد، اگر خوانندگان محترم تحمل خواندن وپذيرفتن اين حقيقت راداشته باشند که امروز بخشي ازصاحب نظران به اين باوراند که مقبره شاه دوشمشيره ولي مقبره رتبيل شاه از کابل شاهان ميباشد. وزاولي ها عبارت اند از نژاد خَـلـَخ(خه لخ) يعني خلج قرلوق بوده اند. برعلاوه بازماندگان کوشاني ها ،ساکاها، توکيوها، قالاچ ها، کاولي هاو بابري ها … در کابل صرف در حصه موجوديت قزلباشها در صفحه 296 کتاب افغانان – جاي – فرهنگ – نژاد درزمان شاه شجاع مي نويسد: قزلباشها که مهاجران تورک اند از سوي ايران آمده اند 12000 تن در کابل بود و باش دارند در مراد خاني ، چنداول، جوانشير و رکاخانه يعني مرکز کابل زيست دارند. بناءً بصراحت ميتوان گفت که باشندگان اصلي کابل و حومه آن از نژاد تورک مي باشند. موجوديت قديمي ترين اسماي فراوان جغرافيايي تورکي در مرکز و محلات کابل شاهد اين مدعاي ماست. مانند چنداول، قره تاي چنداول، ده بوري، ده مزنگ، ده کيپک، ايرغيمير، مراد خاني، کوه قروق،ديوان بيگي، فاضل بيگ، قرغه ، چيمتله، قروق تيپپه دردارالامان، آقسراي درقسمت شمال کابل ،درة چومله ياچيمله درپغمان ….. و آله ساي خوجه قـَوچي، باباقوچقار، ته تيمور،چيغچي،لوخ توغه ي ،چَيکل، اِسترغيچ ، بيگلر بيگي ، قلعه مراد بيگ ، قره باغ ، خـَلخ زاييها ،تويب دره ،توتيم دره ،توک دره ،تيکلر،توغ بيردي ،دايميرخان، بيکلر… در در شمالي. کيچکين (پنجشير) اونابه ، تواخ و……. درپنجشير. دراينجا صرف درشهر کابل وشمالي بعضي از اسماي جغرافيايي تورکي نام برده شد اگر بسطح افغانستان هم نام برده شودهنوزهم بالاتر از 50% اسماي جغرافيايي ازکلمات تورکي ميباشد.

در صفحه 34و35 کتاب پژوهشي درتاريخ هزاره ها زاولي هارا شاخه ي از يفتلي ها آورده است. درصفحة 136 و137 همان کتاب متکي به اسناد بااعتبار تاريخي تحت عنوان ايماقها چنين ميخوانيم : کلمه ايماق تورکي مغولي است،بمعني قبيله وقوم. “ايماقها” ازچند قبيله مختلف تشکيل شده اند ودراصل نام شان چهار ايماق بوده است که ازقبيلة: جمشيدي، هزاره(هزاره بادغيس وهرات) فيروزکوهي وتايمني تشکيل يافته اند، اقوام تيموري، زوري ودُرزي شاخه ي ازقبايل تايمني محسوب ميشوند. نام چهار ايماق احتمالأ درزمان تيموريان هرات به آنان داده شده است وآنان ولايت غورتانواحي هرات وبادغيس پراگنده ميباشند… يعني که ايماقها از يکجا شدن جهارعروق تشکيل شده اند، مانندقريه شش پرکه دراولوسوالي دولت آباد فارياب ازشش قوم جداگانه ( خلجيها، تايموريها،زوريها، زيرکيها تايمنيها ومغولها ) تشکيل شده اند تادرحدود چهل سال قبل هرقوم بزبانهاي مروجه خود تکلم مينمودند که باداشتن زندگي هاي کوچي در يکجا، امروز ديگران زبان خودرا گم کرده تمامأ بزبان غلجيي کنوني(پشتو) تکلم ميکنند.

2- تايمني و تايموريها که بعدتر ازساکاهاو توکيوها از سلالة تورک مغولها وارد افغانستان شده اند و هزاره ها نيز ازقوم تبتي ها ويوچي ها اندکه بنابر فشار هيونگنوها (سلالة کوشانيها وسيتيها) به کوه پايه هاي افغانستان پناه آورده به مرورزمان زبان وعادات خودرا تغيير داده اند.

درصفحة 427 کتاب (افغانان) جاي – فرهنگ – نژاد، نوشته مونت استوارت الفنستون(سفيرانگيس درزمان شاه شجاع)آمده است:چهار ايماق اصلي عبارت ازتايمني (تيمني) هزاره ،تيموري (تايموري)، و زوري نخستين بخش اين ايماقان شامل دوبخش ديگرقپچاق ودُرزي نيز هست. به استناد رديف ب جلد 4 لغت نامه ده خدا بهرام چوبين که يکي از قوماندانان دوران ساسانيان در کابل بوده است، در صفحه 187 پژوهشي در تاريخ هزاره ها متکي بر چندين منابع با اعتبار تاريخي مي نويسد: … بنابرين در زمان بهرام چوبين کابل مسکن تورکها بوده است. يعني تورک نشين بودن کابل قبل از دوران کابل شاهان مهر صحه گذاشته اند. وبخش دوم جمشيدي وفيروز کوهي نيز شامل ميگردد … ودر پاورقي همان صفحه چنين آمده است : در سوريه قبيلة بزرگي بوده که ايماق ناميده ميشده ازلارستان آمده وآنجا مقيم شده است و اتابيکان ايران(لرستان وپارس) از آن جمله اند. درصفحه 428 همين کتاب چنين ميخوانيم : …… بي گمان ايماق وهزاره از يک اصل ونسب برخاسته اندوشايد نام هردو قبيله هزاره وايماق ازيک منبع گرفته شده باشد. درصفحه 425 کتاب مذکوردرارتباط هزاره وايماقهابشکل ذيل ميخوانيم :… هرچندکه سيمايشان اين گمان را به وجود مي آورد که اصالت تاتاري داشته باشند وروايتي آنان را ازنژاد مغول مي پندارد ،درواقع تاامروز ازآنان به نام مغولان يادشده وبيشتراوقات بامغولان وچغتاييان مجاورهرات درآميخته اند… درآن صفحة کتاب موصوف آمده است: ابوالفضل مدعي است که آنان بقاياي ارتش منگوخان (منگوقاآن) شاهزادة مغول ونوادة چنگيز مي نگارد که تاروزگاري بسياري ازهزاره گان به زبان مغولي سخن ميگفته اند. (اشعار وکلمات فراواني را نيز ازبين هزاره ها وايماقها جمع نموده تحريرنموده است). آنانيکه ازافغانستان اند و ميخواهند ازاصل ونسب خود آگاهي داشته باشند برايشان خواندن کتاب پژوهشي در تاريخ هزاره ها وافغانان – جاي ،فرهنگ ، نژاد حتمي تلقي ميشود. بالخاصه ايماق وهزاره ها که دراکثر صفحات کتاب (افغانان)… ازجملهصفحات600،533،532،513،434 ،431 ،429 ، 428 426، 425 ،382،352 ،287 ،286 ،182، 152،111،357، 428 و… ايماق وهزاره هارا ازيک نسل مغول، تاتارو تورک الاصل خوانده است. برعلاوه اسناد معتبر فوق النجيو نويسندة شهير فرانسوي (درقيدحيات) ميباشد، در اثريکه درمورد باشندگان افغانستان نوشته است و در کتاب حدودعالم ، در رديف الف فرهنگ دهخدا هم متکي بر اسناد آثار تاريخ ؛ايماقها را ازنسب ودودمان تورکها قلم زده اند. شورمان تاريخ نويس انــگليس در کتاب The Mongols of Afghanistan با تفصيل ايماقها را از نژاد مغل خوانده مي نويسد که ترجمه دري اينست : براي اولين بار ظهيرالدين محمد بابر کلمه ايماق را بالاي اين عروق استعمال نموده است، قبل از آن در هيچ منابع اسم عروقي بنام ايماق تذکر نرفته است.

وقـَلـَج (قالاچ )هاياخلج هاکه اسماي امروزي آنهابه غلجيهاياغلزايي ها مبدل گرديده است متکي برسکيج صفحات اخيرکتاب خاطرات دودمان تورک واوزبيک درمسيرتاريخ(مانند شهنامه فردوسي متکي برافسانه ها است) ازاولاده تورک خان ونواسه حضرت يافث (ع) نسبت داده ميشود.

ونظربه حکم تواريخ غلزايي ها يا خلجي ها (قالاچ ها) ازدودمان تورک اند ، مرحوم پوهاند عبدالاحمد جاويداستاد فاکولته ادبيات پوهنتون کابل که شخصيت بزرگ دررشته تاريخ،ادبيات وفرهنگ شناخته شدة کشوربود با اراية اسناد بااعتبارتواريخ مضموني را درسالهاي 1337 يا 1338 به مجلة ادب به نشر سپرده بود ، بجرم اينکه اين راز وواقعيت تاريخي را افشا کرده واصليت غلجاييها که ازنسب تورکهااند چرا برملاساختهاست، به قسم جزايي ازطرف زمام داران وقت از استادي پوهنتون برطرف وبه رياست تأليف وترجمه وزارت معارف وقت ازجملة منتظرين گرفته شده است . ويک جلد مجلة مذکور موجود ودرجايي محفوظ ميباشد. ودرصفحه 380 کتاب افغانان ، جاي – فرهنگ – نژاد ، نيز ميخوانيم : غلزايي ها(قلچها) اصلأ باشندگان ايران اند درزمان نادرشاه افشار متواري شده به افغانستان آمده اند وپادشاهي آنها توسط نادر شاه بمشکل شکست خورد . اينان بدو بخش منقسم ميشوند : تورانيان و برهانيان (بورانيان) ، بزرگترين قوم ايشان تورانياناندکه به خليلي هاي هوتکي وتوخيها منقسم شده اند .گمان ميرود خروتي هاهم نيز ازاين قوم باشند ، وسليمان خيل علي خيل اندر (سهاک) وتره کي از عروق برهانيان اند . شيرپايي استانکزي ، سلطان زي ، ياسمول زي ، احمد زي ، قيصر خيل ازسلاله بعدي وقلندرخيل نيز دراطراف کتواز از احفاد آنها اند. به نسبتاينکه قلاچها ازنژاد تورک اند درايران ويادر هر جاييکه زيست و زندگي داشتند ادامه آنها تورک ميباشند .

درصفحه 306 همان کتاب مينويسد : يوسف زيها يک قوم بزرگ افغانان است ولي يک نسل آميخته پشتو وفارسي زبانان اند . دراينجا اشتباه ميرود پشتونهاي سرحدات قالاچها وفارسي زبانهاي آن نيزتاجيک قالاچها بوده ازاحفاد تورک بودن ايشان را ثابت سازد.

درصفحات متعدد همين کتاب قوم چيلوشيتيهاي کتواز را چهلباشي يا چلباشي هاي تورک خوا نده درصفحه 374 ازيک نژاد بودن دُرانيان نيز مشتبه شده مينويسد : درانيان خوشکل اند وسيماي متفاوت دارند. يعني اين نظر دليل تورک بودن ايشان را درصفحات بالا تأئيد مينمايد.

مشکل مؤرخين دري زبان وپشتون هاي کنوني ما اينجاست که غرق درتعصب وغروراند آموختن وصحبت کردن بزبان تورکي (اوزبيکي و تورکمني) را به خود عيب واحساس حقارت ميکنند وبه آيت شريف (اِنماالمومنون اخوة فااصلحوابين اخويکم) وآيات کريمه که درآغاز اين نوشته آمده است کمتردقت ميکنند،وغيرازخود وزبان خود بديگران ازرشي قايل نيستند. بناءً ازريشه وتاريخي بودن اسماي قومي وجغرافيايي ….. تورکي مروّج کشور وتاريخ آنها خالي ذهن ميمانند ، بدون دريافت ريشه اسما وتاريخ کلمات به تعبيرهاي خيالي به تحرير ميگيرند ويا ازروي تعصب وبدبيني ميخواهند معني اسماوکلمات مروّج تورکي راتغييردهند،مانندکه:(ايري تام)راحيرتان،بويني قره را شولگره، خواجه دوککه را خواجه دوکوه ، قوش تيپپه را خوش تيپه،تاش گزر، راتاجگزاروجنده که نام تاريخي علم مبارک ميباشددراين اواخرميخواهند به جهنده تغيربدهند ؛جهنده مي نويسند. واگر ازاسماي تورکي عين کلمه را هم مينويسند بيشتر باغلطي املايي انشأ ميکنند مانند اولوس را ولس اوردک را وردک قـَوچي را قـُچي يورت را اورت….. مينويسند ودرغيرآن به ريشه وتاريخ کلمه بانديشندومراجعه نمايند به زبان شناسان وکسانيکه به آن زبان تکلم ميکنند آنگاه مرتکب چنين اشتباه نميشوند ،هم ريشه آن پيداميشود وهم تاريخ وحقيقت بدست ميآيد. مانند کلمه (افغان) برداشتيکه ازاين کلمه دارند ازروي معني تحت لفظي پارسي آن (ناله وفغان ) معنا ميکنند اگرمااين کلمه رااززبان تورکي بگوييم بالاي ما به غضب خواهندآمد، وگرنه اين کلمه افغان نيست بلکه اوغان است، کلمة مذکوردربين تورکها، حتي درزبان مردم پشه يي نورستاني وبلوچان وهزاره ها بلکه درزبان اکثريت مطلق مردم افغانستان اَوغن، اوغان، اوگن،اوگان مورد استعمال داردکه شروع ازقرن 19 (ع) افغان تحريروقبول شده است ، اگرخواسته باشيم به اين قوم پيشينه ديرينه ترداده باشيم يا اين را بپذيريم که :درسواحل بحيرة خزر( بحيرة کسپين کنوني)”خزر به عنوان قومي ازتورک نژاد” وجودداشته که بنام (اغوان) يادشده است بعضيها به اين معتقداند اين قوم ازآنجا آمده باگذشت زمان اغوان به اوغان تبديل شده است.اگراين کلمه را اوغان بپذيريم وازروي معني تحت لفظي آن قبول بکنيم وبه آن تاريخ وپيشينة بيشتربدهيم کلمة(اوغان) مستقيمأ معني تورکي دارد که اوغان آويغان ياآويگان يعني ازيک جهت به جهت ديگر تغييرحالت کرده وتبديل وضعيت نموده وگرايش کرده را ميگويد که اين کلمه باآمدن تورکها نامگذاري قوم گرايش کرده ازقوم تورک به قوم ديگرگرديده است. قراريادداشتيکه تحت عنوان (هزاره هاي اوغان وجُرمايي) درکتاب پژوهشي درتاريخ هزاره ها آمده است هزاره هاکه تورک النسب اند بنام هزاره هاي اوغان درسرحدات هرات وايران وجود دارندکه هنوز اوغان ياد ميشوند.

براي اثبات اين ادعا بايدمتذکرشدکه (تاي يا داي وزاي)که اصل ريشه تورکي مغولي دارد تاي به لهجه تورکي شرقي وداي به لهجه تورکي غربي معني خيل وقوم راميدهد وزاي هم درزبان تورکي مغولي تخم،نسل ونسب راميدهدکه باوروداقوام فوق الذکرتورکي واردفرهنگ کشورگرديده که زبان آنهاتغييريافته ولي چينين کلمات تاهنوزاززبان تورکي درزبان پشتوودري درکشور استعمال ميشود: اولوس، جرگه، لوي، انا، اکا، اتل،کاچوغ(قاشّق)، جَغه(يقه يايخن)، اورت(يُورت) کروت (قروت)،گون (که کلمه تورکي مغولي است معناي جمع وتوده را ميدهد گوند ساخته اند) تاي، داي، زاي يا زَي…. تاي ياداي که دراول ياآخرکلمه آمده است مانند: آلتاي، اوکتاي، چغتاي، تيمورتاي قره تاي ، ياتايمني، تايموري،يا داي زنگي،دايکوندي، دايميرداد، داي کلان، داي چوپان،داي ختا، داي پولاد، داي ميرک، داي قوزي، داي ختن، داي قلندرويا زي رضا، زي حسين،زي نظر،زي جاني،زي شادي،زي غوله،زي قوزي، زي ختاي(درهزاره جات) … اين دليل هايست بر قدامت فرهنگ هزاره ها که از عروق تورکها اند زي پشتونها از آنها گرفته شده است. که هنوزبه قسم اسماي اقوام ومحلات درکشور وجوددارد. همين تورکها بوده اند درساحات کنوني کشورما زيست داشتند (اوغان) شده اند وهنوزآثارزبان قديمة آنها باقيمانده است. خلاصه اينکه اگرماازداشتن چنين يک تاريخ روشن ايشان را ناديده بگيريم باعث سردرگمي وسرگرداني محققين گرديده ميگردد.

درپاراگراف فوق ازتورکي مغولي بودن اولوس ، جرگه ، لوي …… تذکر بعمل آمد همان سانيکه اين کلمات ازفرهنگ تورکان مغولي گرفته شده عملي آن نيز بنامهاي جرگه هاي قومي (اولوسي جرگه ، لوي جرگه،قوريلتاي وکينگاش ) ازقديم الايام ازمروجه آنها بوده است ، هيچ کسي ادعاي آنره کرده نمي توانند که اين فرهنگ ابتکار قوم ديگري به اسماي فوق بوده باشد ،البته هرجا اجتماعي وجود دارد مشوره ها نشستها وجلسات نيزصورت ميگيرد، اما تدوير جلسات بنام هاي جرگه ، ولسي جرگه يا لوي جرگه اقتباس ازفرهنگ تورکان مغولي است . البته ازتدوير چنين جلسات درتاريخ مثالهاي فرواوني وجود دارد وتحرير هرکدام آنها را بامثال تاريخ وصفحه جلد دراين نبشته کوچک لازم نميدانم .

خاطرات من از تبعیض

خاطرات من از تبعیض


در کشوری که من زندگی میکنم ، هر گونه تبعیض جرم است. چند روزی قبل با پسرانم در سالون ادارهء ثبت احوال بودیم که یک خانم ایرانی به همراهی یک هموطنم ، آمدند و کنارمان نشستند. از آنجایی که با پسرانم اوزبیکی حرف میزدم این آقا متوجه نشد که من هموطنش هستم.

مرد برای خانم در مورد افغانستان توضیح میداد. ” … ما مردم ایرانه زیاد دوست داریم. خدا ببخشیش شاهء ما با شاهء ایران مناسبات خیلی خوب داشت. بعد از این انقلاب و نا آرامی ها دزدان افغانستان به ایران رفتند و مردم ایران هم از اوغانا بدشان آمد. مگر اوغانای اصیل اونها نیستند. مردم اصلی افغانستان اوغان یعنی پشتون استند. اینها در سابق پشتونستان بودند. اوزبکها، تاجیکها، تورکمن ها همه گی مهاجر هستند. هزاره ها که قوم مغل است. افغانستان از پشتونها است….” حوصله ام سر رفت و به صورت مرد نگاه کردم. آدمی خیلی مرتب و ظاهرآ درس خواندهء بود در حدود شاید پنجاه سال. بحث و مشاجره آغاز شد و مرد با بهانه آنجا را ترک کرد. این موضوع سبب شد که من یکبار دیگر خاطرات کودکی خود را مرور کنم.

زمانی در کابل صنف چهارم مکتب بودم و تازه به صنف جدیدی نقل مکان نموده بودم. معلم جدید صدا زد: فرشته!
از جایم بلند شدم: بلی معلم صاحب!
معلم: تو اوزبک هستی؟
من: بلی معلم صاحب!
معلم: اقله شیلی تیلیم لی” اشاره به آهنگ اوزبیکی” چی معنا میده؟
صدای خندهء بلند بچه ها منفجر شد. معلم با خط کش بروی میز زد و همه خاموش شدند.
من: نمیدانم معلم صاحب!

از آنروز چیزی در درونم شکسته بود.

در مکتب و در صنفم هیچ اوزبکی نبود ولی از آنجاییکه اول نمرهء صنف شدم بچه ها نمیتوانستند اذیتم کنند ولی این مشکل در کوچه و بازار ادامه داشت. ماهء یکبار درتلویزیون در برنامه نوای کوهسار یک آهنگ اوزبیکی که سالها قبل ثبت شده بود، پخش میشد و فردای آن راه رفتن در کوچه ها مشکل بود.

بچه ها داد میزدند: قیلدینگ بیلدینگ زمانه تخم اوزبک نمانه! و من و خواهرم با تمام نیرو دوباره داد میزدیم: تخم اوغان نمانه! تخم فارسیوان نمانه!

چندین بار بالای این موضوع تنبه شده ام اما ادامه داشت.

تا اینکه زمستان سال ۶۸ به مزار شریف رفتیم. آنجا در کوچه و بازار، مکتب و مدرسه بیشتر میشد با صدا ها و سیما های اوزبیکی مواجه شد. اقاربمان هم بیشتر بودند و برعکس کابل همه اوزبیکی صحبت میکردند. ما با لهجه های کابلی خود، تافته هایی جدا بافته از ایشان بودیم . دوباره شامل مکتب لیسهء فاطمهء بلخی شدم. در مکتب خیلی تنها بودم. نه درجه داشتم و نه دوست. باز وضع خواهرم شگوفه ضیایی بهتر از من بود چون با دو تن از اقاربمان در یک صنف بود. در صحن مکتب چشمم به دخترکی افتاد که برادرش سر کوچهء مان دکان میوه فروشی داشت و اوزبیک بودند. نزدش رفتم و با لبخند پرسیدم: سلام! تو اوزبیک هستی؟

به دختران دور و بر خود نگاه کرد و با ناراحتی گفت: خدا مره اوزبک نکنه! و از آنجا دور شد. من یکه خوردم. تازه فهمیدم اینجا نیز همان آب است و همان کاسه. با تمام تلاش کوشش میکردم اول نمره گی را بگیرم تا دیگر کسی جسارت توهین و تحقیر کردن را نداشته باشد. رقیبان درسی ام با سماجت بیشتر به زبان و ملیت من میتاختند. روزی فریبا احدی که تا آنزمان سکوت کرده بود ، از جا بلند شد و با خشم فریاد زد: فرشته اول نمره گی ره میگیره و دهن همهء تان باز میمانه!

به من نگاه کرد و به اوزبیکی گفت: بعد ازین ببینم کی به تو حرف میزنه! دهنشه پاره میکنم.

بعد از آن با هم دوست شدیم. با تعجب میپرسید: چرا اوزبیکی بلد نیستی؟
من: ممتوجه میشم ولی حرف زده نمیتانم.
فریبا: چرا؟
من: چونکه در کابل هیچ کس اوزبیکی گپ نمیزد.
فریبا: ری نزن! مه بریت اوزبیکی یاد میدهم.

بعد از مدتی متوجه شدیم که حسینه هم از اوزبیک های اندخوی است و به ما پیوست. این اولین گروپ مقاومت ما بود. فریبا اولین معلم زبان اوزبیکی من بود. حتی حالا بیشتر با لهجهء فاریابی حرف میزنم. این رقابت درسی و مقاومت ما دو سال ادامه داشت. یکبار پانزده نمره ام از مضمون سپورت کم شد و بار دیگر بیست نمره ام از بخش تقریری مضمون پشتو و من اول نمره نشدم.

بعد از آن شرایط عوض شد و جنبش ملی اسلامی افغانستان قدرت را در صفحات شمال افغانستان گرفت. زبان اوزبیکی و هویت اوزبیک بودن حقارت بار نبود. در تلویزیون میشد برنامه های اوزبیکی را دید و با خیال راحت در کوچه ها قدم زد. در زمان عبدالرشید دوستم کار های زیادی نیز در مورد زبان و کلتور تورکها صورت گرفت. سیمینار ها برگذار شد و از دانشمندان و نویسنده گان اوزبیک و تورکمن دعوت بعمل آمد تا بالای زبان ، ادبیات و تاریخ تورکها کار و تحقیق کنند. در دانشگاهء بلخ رشتهء اوزبیکی تدریس میشد و مکاتب مناطق اوزبیک نشین نیز مضمون زبان اوزبیکی داشتند. اگرچه شرایط جنگ بود ولی هیچ گاه مدارس ، مکاتب و تحصیلات عالی توقف نکرد. من به کمک استاد شفیقه یارقین کتابهای اوزبیکی بدست آورده بودم و کوشش میکردم خواندن و نوشتن اوزبیکی را بیاموزم. چون در افغانستان کتابهای اوزبیکی خیلی نادر بود، خط کریل را یاد گرفتم تا بتوانم از کتابهای چاپ اوزبیکستان استفاده کنم. در دوران لیسه و دانشگاه با خواهران حزب وحدت آشنا شدم و این موضع مرا با هزاره ها نزدیکتر کرد. پدرم هر گونه نزدیکی ام را با سیاست شدیدآ ممنوع کرده بود ولی من با علاقه مندی زیاد این جریانات را تعقیب میکردم. همیشه آرزو میکردم ایکاش اجازه میداشتم تا مانند آنها مبارزه و فعالیت کنم. خوب یادم است زمانیکه جسد بابه را به مزار آوردند، در لیسهء تجربوی صنف دوازده بودم. زهرا حسن زاده ، فاطمه حسینی و چند تن دیگر میخواستند صنف را ترک کنند و به مراسم بابه بروند. همه گریه میکردند. معلم پشتو مخالفت کرد که اجازه ندارند. ناگهان زهرا با تمام نیرو داد زد: زمان شما ها تیر شده! اولاد های بابه زنده است….. معلم در جا خشکش زده بود. آنها همه از جا بلند شدند و منهم به دنبالشان
رفتم. دختری صدا زد: فرشته تو خو اول نمره و کفتان هستی تو کجا میری؟ باز تو خو هزاره نیستی!

حرفی نزدم و بیرون شدم. همهء شان از من تشکری کردند و رفتند. منهم به طرف خانه روان شدم. یک وجه مشترک خیلی بارز میان من و آنها بود. وجه تحقیر شده گی و مظلومیت. وجه مبارزه و تسلیم ناپذیری.
فرشته ضيايي بیگم

صوفی الله یار

صوفی الله یار

صوفی الله یار 1616 نچی ییلده سمرقند نینگ مینگلر قیشلاغیده الله قلی اسملی می کیشی عایله سده توغیلدی. او باشلانغیچ معلوماتنی اویده و مسجد حضوریده گی مکتب ده آلدی . صوفی الله یار اون یاشیده بخاراگه باریب اون بیش ییل لر مابینیده جویبار شیخ لریدن علم اورگندی، کسب و هنر آرتیردی. بخارا ده عایله قوریب، محمدصادق، امینه و حلیمه دیگن فرزند لر کوردی.

الله یار ییگریمه بیش یاشده بخارا بجه خانه سیده ایشلی باشله دی. لیکن کوپ اوتمه ی، باجگرلیک نی ترک ایتیب، طریقت یولیگه کیریب، شیخ حبیب الله حضوریده اون ایککی ییل تحصیل کوردی. تحصیل و طریقت ریاضت لری نتیجه سیده صوفی الله یار معنوی کامل انسان، علامه، کرامتلی اولیا صفتیده یتیلدی. او اسلامی عقیده لری، تصوف تعلیماتی، معنوی کمالات نی یاریتگن «مسلک المتقین» « سراج العاجزین»، « مرادالعارفین»، ثبات العاجزین»، مخزن المومنین »، «نجات الطالبین» سینگری اثرلری آرقه لی دنیاگه تانیلدی.

صوفی الله یار نینگ قبری سورخان دریا ولایتی نینگ «ده نو» ولسواللیگی یقینیده گی قیشلاق لردن بیری ده جایلشگن اما وفات قیلگن ییلی و اونگه تعلقلی باشقه تفصیلات لر نامعلوم.

صوفی الله یار دینی ادبیات نینگ ییریک نماینده لریدن دیر.اونینگ بوتون ایجادیاتی اسلامی معرفت بیلن سوغاریلگن. او اوزی سیوگن تصوف تعلیماتینی اوزبیکانه ساده سوز لرده افاده لشگه جوده ماهر شاعر بولگن. صوفی الله یار، خواجه احمدیسوی و مشرب سینگری اوزیگه خاص دنیاقرش گه ایگه بولگن فیلسوف و عارف شاعر دیر. شاعر دنیانی اسلام نوری و تصوف تمثال لری کوزگوسیده کوره دی و او آرقه لی بدیعی عکس ایتدیره دی.شاع نظمیده انسان معنوی کمالاتی نینگ اساسی عاملی صفتیده محبت تصویرلنه دی. اویننگ نظریده محبت هر قندای ایزگولیک نینگ ایلچیسی، محبت سیزلیک ایسه هر قندای یاوزلیک نینگ دایه سی دیر. بو ـ الله گه محبت دیر.ذاتا الله گه محبت دن اعتقاد، محبت سیزلیک دن ایسه اعتقادسیزلیک توغیله دی.

کیل ای طالـــب کوزینگ عبرت بیلن آچ

محبت سیز کیشی دین قوش بولیب قاچ



محـــــــــبت اهلی نینگ جویانی بولغیل

اوشـل کــــــیم اوچرادی قربانی بولغیل



کیشی نینگ کونگلی کیم بیگانه بولسه

ایرور دشـــــــمن اگر همخانه بولسه



محـــــبت سیز که بولدی هرقیو ذات

اگر فرزند شیرین دور ایرور یات

اوشبو ساده و صمیمی مصرع لر فلسفی فکرلر یننگ حیاتی تجربه دن اوتیب قوییلگن بدیعی عموم لشمس دیر.معنوی کمالات نینگ اساسی شرطی اوزلیکنی آنگله ماق دیر. اوزلیک نی آنگله ماقلیک نینگ بیرینچی بیلگیسی ایسه حقنی تانیماق دیر.

نه دور قوللوق انینگ مشتاقی بولماق

اوزیدن فانی، حققه باقــــــی بولماق



تانیماق تینگری نی، تانماق هوادین

کــــــیین تورماق فعال ناروا دین

الله یار نینگ فکریچه اوزلیک دین کیچیش اوزلیک غرورینی ترک ایتیب، حق نینگ عنان اختیاریگه اوتیش ابدی لیک سعادت دیر. کبر و غرور دن، منمن لیک مغرورلیگیدن واز کیچیش تانگری نی تانیش دن باشلنه دی.
پوهندوی محمدصالح راسخ یلدرم

ملک الکلام مولانا لطفی تویوقلری

ملک الکلام مولانا لطفی تویوقلری:
مولانا لطفی هروی سککیزنچی عصر آخر لریده و توقیزینچی عصر نینگ ایکینچی یریملریده یشب ایجاد ایتگن.فارس و دری تیللریده یوکسک مهارت و استعداد ایگه سی بولگن ملک الکلام لقبینی کسب ایتگن شاعر دیر.او هرات نینگ اطرافیده ده کنار ناملی محله سی ده یشگن میرزا اولوغ بیک،میرزا بایسنغر و باشقه تیموری شاه و شهزاده لر بیلن زمان داش بولیب اولر گه بغیشلب ایتگن شعر لری هم موجود . لطفی 99 یاشیگه کیریب وفات ایته دی واونینگ تورت مینگگه یقین شعر لری بار .

ملک الکلام لطفی تویوقلری :
مولانا لطفی علیشیر نوایی دوریگچه بولگن اوزبیک ممتاز ادبیاتی نینگ اینگ ییریک وکیل لریدن بیری دور .اونینگ "سین سن سیوریم" نامیده شعر لری مجموعه سی اوزبیک ادبیاتی بوستانی سیریه سیدن 1987 ییل ده چاپ ایتیلدی. بو مجموعه
ده کیلتیریلگن شعری اثر لرینینگ بیر یوزو اون بیشته سی تورت لیک تویوق لر دیر بو حال مولانا لطفی نینگ اوزبیک ادبیات تاریخی اینگ کوپ تویوق لر یاز گن شاعر ایکن لیگیدن دلالت بیره دی بو تویوق لر نینگ همه سی تویوق ژانری وزنی بولمیش فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلن اولچاو لری ده یازیلگن . شوندن اون آلتیته تویوق قافیه لری ده تجنیس سوزلر ایشله تیلگن دیر. مولانا لطفی اوزبیک ممتاز ادبیاتی ده تویوق ژانری نینگ پیدا بولیشی و رواجلنیشی ده جوده مهم رول اوینه گن ایجادکارلردن ایدی. اونینگ بوساحه ده گی تجربه و عنعنه لری نوایی، بابر، مونس، آگهی، کامیاب کبی تورلی دور شاعرلری تمانیدن دوام ایتتیریلدی و باییتیلدی لطفی دوریده گی غزل و لیریک ژانرلریده گی اثرلری کبی اونینگ تویوقلریده هم دنیاوی انسانی، عشق- محبت کیچینمه لری یخشی لیک و یمانلیک کبی قره مه- قرشی حس تویغولر انسان کمالاتی اوچون ضرور بولگن عقل- فراست عقیده لری افاده لنگن دیر.
بو تویوقلر جانلی خلق تیلیگه یقین اوسلوبی روان شکللرده جلا تاپگن. بونده ی سوز اویینی اساسیگه قوریلگن شعرلرینی اوقیگن کتابخوانده لطفی سیماسی و اونینگ ایجادیگه بولگن مهرینه- ده آشگن ییلدن- ییلگه اونینگ مخلص لری کوپه ییب بارگن، اوزی عصرلر آشه استاد ملک الکلام شاعر صفتیده ارداقله نیب کیلینگن( 14-15) عصرلرده میدانگه کیلگن کوپ عصرلرده اینیقسه نوایی غیاث الدین خواندمیر، بابر وباشقه لرنینگ اثرلریده مولانا لطفی فضیلت لری، شهرتی، شاعرلیک اقتداری حقیده فکرلر بیان ایتیلگن. بونده ی فکرلر(14-20) عصرلرده میدانگه کیلگن ادبیات تاریخی گه عاید علمی اثرلرده ینگیچه روح مضمون بخش ایتدی. کوپ شرق شناس ادبیات شناس عالم لریمیز تدقیقات لریده بیر- بیرلرینی تولدیروچی فکر- ملاحظه لر کیلتیریلدی. مشهور اوزبیکستان عالملریدن عبدالروف فطرت، هادی ظریف، ایرگش رستموف، نتن ملله یف، باتیرخان خوجه یف، ایرکین احمد خوجه یف، صادر ایکین اوف کبی لرنینگ اثرلریده لطفی شخصیتی ادبی میراثیگه دایر قیمتلی فکرلر بیلدیریلدی؛ شونده ی ایشلر آره سیده صادر ایرکین اوف، باتیر خان ولی خوجه یف کبی عالملرنینگ اثرلری علاحیده اهمیت گه ایگه دور، چونکه بو اثرنینگ هربیری مخصوص مولانا لطفی میراثیگه بغیشلنگن. بیر- بیرینی بای ایتوچی مونوگرافیک اثرلردیر. اولر بیلن تانیشیش آرقه لی بیز اولا مولانا لطفی شناسلیک تاریخی بیلن شاعرنینگ ادبی میراثی و اونینگ بیقیاس علمی معرفی اهمیتی بیلن آشنا بوله میز. شو اورینده تاکیدلماق لازم کی اینیقسه اکادمیک باتیر ولی خوجه یف نینگ 1999 ییلده سمرقند ده نشردن چیققن. "ملک الکلام مولانا لطفی" ناملی اوقوو قوللنمه سیده لطفی شناسلیکده اونچه لیک اعتبار یره تیلمه گن. لطفی شعریتی نینگ ژانرلری غزل و تورتلیک خصوصیت لری بدیعتی مولانا لطفی و زمانداش شاعرلر مولانا لطفی و کیینگی دور شاعرلری کبی موضوعلر ینگیچه یاریتیلگن یا خود شو موضوع گه عاید فکرلر باییتیلگن دیر.
خلص، 20- نچی عصرنینگ توقسانینچی ییللریگه کیلیب لطفی شناسلیک ینگی باسیقچ گه کوته ریلدی. لطفی نینگ نشر ایتیلگن دیوانیده "سین سن سیوریم" اون آلتیته تویوق بار. اونینگ شو دیوانیده گی ییگیرمه ییتیته تورتلیک هم "رمل مسدس محذوف" ده یازیلگن. بو وزنده یازیلگن شعر تویوق شعرنینگ اساسی وزنی حسابلنمیش "رمل مسدس مقصور" ده یازیلگن شعردن مصرع آخریده گی ترماق رکن نینگ فاعلان اورنیده فاعلن طرزیده کیلیشی بیلن فرق قیله دی، خلاص.
شونگه کوره اوزبیک ادبیاتیده گی ایریم تویوقلر "رمل مسدس محذوف" وزنیگه هم توشه ویره دی. لطفی تورت لیکلری ایچیده مونده ی تورت لیک تویوقلر اوچره یدی. مثلن:

اویقی اوچتی، جانگه توشدی ولوله
کیچه خوبلر ساری اوغرین سوز ساله
بو یاروغلیق جمله خوبلر یوزیدور
بو بهانه پیش ایمستور مشعله

مولانا لطفی دوریده- یاق "تورکی نظم نینگ سحرگری" صفتیده اعزازلنگن. بو حال اونینگ تویوقلری اینیقسه اوزگچه جلا تاپگن. قوییده گی گوزه ل تویوققه اعتبار قرته یلیک:

چرخ کج رفتار ایلیدین یازه مین
چیکمه دیم هجران کیشی دین یازه مین
بیر مینی یارلیق بیله یاد ایتمس اول
هر نیچه اول شه گه قوللوک یازه مین

شاعر "یازه مین" سوزینی اوچ اورینده تورلی معنالرده افاده لر ایتکن، شو تجنیس سوزلر آرقه لی مضمونده تیره نلیکنی، مصرع لر آره لیغیده آرگه نیک بیرلیک نی، مضمون و شکل نینگ یخلیت لیگینی تامینله ی آله دی. تجنیس لی قافیه بولیب کیلگن سوزلر تویوقده افاده لنگن مضموننی سیللیق افاده لشده اساسی حلقه بولیب خذمت قیله دی. لطفی تویوق لری ایچیده یانمه – یان کیلگن شکلداش، لیکن معنالری هر خیل سوزلردن تشکیل تاپکن مکرر( تکراری) تجنیس اساسیده یره تیلگنلری هم بار:

ای کونگل، یارسیز سنگه نی بار، بار
قیده کیم اول زلف عنبر بار، بار
چیک جفا و جور نازی بارینی
بیرکون اولغه ی کیم دیگه یلر بار، بار

بونده گی "بار، بار" جفت امونیم لر بیرینچی مصرع ده "مقصد و بار" ، ایککینچی مصرع ده"عنبر ساچوچی و بارگین" ، تورتینچی مصرع ده "جونه، کیت" معنالریده ایشله تیلگن. سوزده گی بو معنا سیرلرینی انگلش و اولردن معلوم غایوی- بدیعی مقصد یولیده اوسته لیک بیلن فایده لنیش آسان ایش ایمس. او کتته محنت و نکته دانلیک نی طلب قیله دی.
مولانا لطفی نینگ قویده گی تویوغی هم عاشق لیک صداقتی نینگ نهایتده صمیمی افاده سیدن عبارتدیر. اونده تجنیس صنعتی (سلطان و بنده) صنعتی بیلن اویغونلشیب، غریب عاشق نینگ روانی حالتینی آچیشگه بویسوندیریله دی:

مین سینینگ ایلکینگدین ای دل بنده مین
وه قچان، ییتگه یمین اول دلبنده مین
بی وفالرغه مینی قیلدینگ اسیر
سین مینگه سلطان، ای دل، بنده مین

شاعر حتی فارسچه – تاجیکچه سوزلر یاردمیده هم تجنیسلی قافیه لر توزه له دی، شاعر مصرع لریده ارسال المثل قوللب افاریستیک مضمونده گی یوکسک معنوی اخلاق صاحبی بولیشگه اونداوچی تویوق لر ایجاد قیله دی:
تاپتی بلبل ناله دین بازارینی
کیم سیور گل ناله ی بازارینی
پسته گر لاف اور دیسه آغزینگ بیله
سیندور اول آغزی آچیق بازارینی

باتیر ولی خوجه یف اوزی نینگ یوقاریده قید قیلینگن "ملک الکلام مولانا لطفی" کتابیده لطفی نینگ بیر قطار تویوق لرینی انچه اطرافلیچه تحلیل ایتیب قویده گی لرنی یازه دی: مولانا لطفی تورت لیک- تویوق لربیلن بیر قطارده تجنیس صنعتی ( امونیم سوزلرنینگ قافیه نی تشکیل ایتیشی) اساسیده قطعه- تویوق لر هم یره تگنلر. بو تویوق لرنینگ تورتلیک تویوق لردن فرقی شونده کی؛ بولرهم مصرع لر سانی جهتیدن تورت- تورت مصرع دن عبارت بولیب، "ا- ب، د- ب" طرزیده کیله دی. نتیجه ده تجنیس (امونیم) فقط ایککینچی و تورتینچی مصرع لرده- گینه ایشله تیله دی.
عالم بونگه دلیل صفتیده لطفی اثر لری نشریده گی قوییده گی تویوغینی کیلتیره دی:

وه که،مین بیخودلو غمیدن ، ای صنم
آی یوزونگنی کورمه دیم بیر کون قانه
قانیمی توکسنگ رقیب لر شاد اولور
ایتلر ینگنی ذوقی بار ، آری قانه

معلوم بوله یاتیرکی ، مذکور تورتلیک "ا-ب،د-ب"طرزیده قافیه لنگن بولیب ، عشق موضوسیگه بغیشلنگن.اونینگ ایککینچی مصرع سی آخریده گی" قانه" و تورتینچی
مصرع آخریده گی "قانه" سوزلری تجنیس لی قافیه لر بولیب کیلگن . اصلیده بیرینچی
سی "قانیب –قانیب" معنا سیده کیلگن بولسه ، ایککنچی سی "قانگه " معنا سی دیر.
بونده شاعر امونیم نی میدان گه کیلتیریش اوچون بو ایککی سوزنینگ خلقانه-تورکانه
تلفظیگه اساسلنگن همده قطعه – تویوق لرینی هم اونینگ تویوق لری صفتیده اورگنیش مقصدیگه موافق دیر .خلص،مولانا لطفیاوزبیک ممتاز ادبیاتی نینگ اینگ زبردست نماینده لریدن بیری صفتیده قطار لریک ژانر لری نینگ شو جمله دن تویوق ژانری نینگ یازمه ادبیاتدن اورین آلیشی و رواجلنیشیده مهم رول اوینه یدی . او بو ژانرده هم "ملک ا لکلام "(سوز پادشاه سی )ایکنلیگینین نمایان ایتدی. عصر لر آره لیغیده یره تیلگن تویوق شعرلرده اونینگ حیاتبخش عنعنه لری سیزیلیب توره دی.

نازکلیک ایچره بیلیچه یوق تار گیسوسی
اوز حدینی بیلیب بیلیدین اولتور ور قویی

منه بو بیت ده حسن تعلیل صنعتی ایشله تیلیشی بیلن بیرگه، اوز زمانیده گی قیزیق بیر موضوع گه اشاره قیله دی . فیودال جامعه سی ده یوقاری منصبلی کیشی لر مجلس توریده و قالگن کمبغل راق کیشیلر ایسه مجلس قوییده اولتیرر ایکنلر.
مولانا لطفی هروی دن بیر قنچه تویوق:

کونگلومگا هر نی که باقسام داغی بار
هر نیچه دردیم نی دیسام داغی بار
قیلچا تنگا باری عشقینگ یار ایدی
بیز ساری بولدی فراقینگ داغی بار

"یاره" " باشقه" "تاغ"

کیچتی عمروم توشمادی اول یار ایلا
قورقارام کونگلوم بو غمدین یار ایلا
بو وفا سیزلیقنی که سیندین کورمیشام
اعتقادیم قالمادی هیچ یار ایلا

قولگه کیل ماق" "یاریلماق" "یارگه"

گرچه قوروتمس کوزوم نینگ یاشینی
حق اوزون قیلسون اول آی نینگ یاشینی
ییغلامه کوپ بو وجودنینگ عشق اوتی
نی قوروغین قویغوسی نی یاشینی

"یاش،اشک" "عمر" "هول "

باریلیغیم بولسون فدا

بارلیغیم بؤلسین فدا


یورتیم سینینگ یؤلینگده ، بارلیغیم فدا بؤلسین ،
بو یازوونی اؤقیگن ، کؤنگلی مهردن تؤلسین .

یورتیم ایسیمگه توشسه ، آغزیمگه کیلر جانیم ،
ساغینگندن أیغله سم ، کؤزیمدن آقر قانیم .

الم بورانی إیچره ، حسرت چؤلیده تالدیم ،
قیغو و درد یوکیدن ،بیلنگی بؤلیب قالدیم .

نفسیم تندن چیقیب ،یورتیم هوا سی سیزر ،
تن و جسمیم نفس سیز ، اؤزگه دنیا نی گیزر .

إیچیمدن چیققن آهیم ، ایتی آسمانگه بارگن ،
ازل بیلن ابدنی ، جرکنج تورخینی کؤرگن .

هردایم بوعالمده ، ظلم و ظالملیک زور دیر ،
زمان بیلن فلکنینگ ، عدالت کؤزی کوردیر .

ناله لریمنی توتیب ، اوردی کیشن سیسیگه ،
برچه سینی تشله دی ، جهالت قفسیگه .

عرضیم نینگ ایشیترگه ، فلکنینگ قولاغی کر ،
مسکین و غریب من مین ، یؤقدور بیرسم اونگه زر .

ایرته - توش و کیچقرون ، اوقتیم غصّه و غملیق ،
ساغینچ - تویغو و ایزگو ، قوانچیم کؤزلری نم .

آیدین آنگیم کلبه سی ،ایدی اؤزیگه غره ،
بو شوم زمان کؤرالمی ، اوردی قاره پنجره .

اؤشه زماندن بویان ، یورتیمگه یؤق ایرکینلیک ،
قیلگن آنگدن زوواله ، هیچ کؤرمگن ایرکه لیک .

یورتیم سینی یؤلینگده ، بارلیغیم فدا بؤلسین ،
بویازوونی اؤقیگن ، کؤنگلی مهردن تؤلسین .

سینی اگر سیومسه ،ایککی کؤزی کوربؤلسین
اوقیب بؤلگندن سؤنگره ،تیل تارتمی جایده اؤلسین .

بوءیوک تورک عالمی ،میرزا اولوغ بیک

بؤیوك تورك عالیمی، میرزا اولوغ بئیك
میرزا اولوغ بیك 1394نجو ایل،22مارس دا آذربایجانین سلطانیه شهرینده ، آنادان اولدو. امیر تیمورون اوغلان نوه لریندن دیر.. آتاسی 4یاشیندان بری تربیه سینه خیدمت ائله دی.اولوغ بیكه شاعیر محمد صالح ین باباسی امیرشاه ملیك مربی لیك ائتدی.امیر تیمور سویملی نواده سینی سفرلرده و یوروشلرده اوزویله بیرگه آپاراردی .
تیمورون وفاتیندان سونرا ،اولوغ بیك 15 یاشیندایكن سمرقند حاكمی اولدو.اولوغ بیك اوز اطرافینا اوز دورونون افلاطونی آدلانان«قاضی زاده رومی» ریاضیدان و آسترونوم لاردان علی قوشچی،منصوركاشی،بیرجندی،میرام چلبی و غیاث الدین جمشید كیمین عالیملری جمع ائتمیشدی.سمرقندده بویوك 3قاتلی و اوجالیغی 50متر اولان بیر رصدخانا اینشا ائله دی.اولوغ بیك اوز چئوره سینده اولان بیلگین لرله برابر بو رصدخانادا اولدوزلارئن موقعینی ثبت ائدیردیلر و گؤی لرین علمی ایشلریله ایلیشكیده اولوردولار.


میرزا اولوغ بیك دورونده سمرقند و بوتون ماوراالنهرده طبیعی فن لرله برابر بدیعی ادبیات دا یوكسك درجه ده ترقی ائیله دی.منبع لرده اولوغ بیك ین ادیب لر و بدیعی ادبیات لا مناسبتینه گوره مهم معلوماتلار واردیر.بو قایناقلاردا اونون چوق راق آسترونومی علمینه گوره چالیشماقیندان سوز آچاركن اونون ادبیات ساحه سینده اولان ایلیشگی سیندن بیله سوز سویله نیلیر.اونا منسوب بیر فارسی بیت بئله دیر:
هرچند ملك حسن به زیر نگین توست
شوخی مكن كه چشم بدان به ملك توست
میرزا اولوغ بیك تكجه اوز عصرینین ادیب لری دئییل ،بلكه گئچمیش ادیبلرین ده احوالیندان خبردار ایدی.دولتشاه سمرقندی نین 1486 ایلینده یازدیغی «تذكره الشعرا»اثرینده بو مورده گؤره معلوماتلار واردیر.دولتشاه،آذربایجانین یتیشگین شاعیری افضل الدین خاقانی نین اوستادی اولان فلكی شیروانی حقینده بئله یازیر:«فلكی نین دیوانینی پادشاه مغفور،اولوغ بیك كوره كانی نین حضورونا گتیردیلر.مطالعه قیلدی ،پسند ائتدی و دئدی كی،"عجب تخلصو واردیر،دئملی شیروانلی شاعیر نجوم علمی ایله ایلیشگیده اولوب و فلكی تخلصونو بو سببدن آلمیشدیر».
اولوغ بیك ین مجلسینده دائما علما و فضلا مطالعه ائدیردیلر و اونون سوزلرینی بیلیم قونولاریندا چوخ اونملی توتوردیلار.میرزا اولوغ بیك سارایندا ادبی مجلس لرده سیف الدین اسفراینی و اسیرالدین ین اثرلری اوخونوردو و بیربیرلریله مقایسه ائدیلیردی و بو ایكی شاعیرین مهارتینه گوره نظرلر وئریلیردی.جالب یئر بوراسی دیر كی اولوغ بیك همیشه شاعیرلره گوره باشقا بیر فیكیر و اوزونه مخصوص بیر سوزلر ایفاده ائدیردی.
تیموریلر خاندانیندا «خمسه اوخوماق» بیر عنعنه ساییلیردی.میرزا اولوغ بیك ده بو عنعنه دن اوزاق دئییل دی.بونون حقینده دولتشاه بئله دییر:«امیرزاده بایسونقور امیر خسرو دهلوی نین خمسه سینی شخص نظامی نین خمسه سینه ترجیح ائدیردی و خاقان مغفور اولوغ بیك بهادر بو سؤزی قبول ائتمز ایدی و شخص نظامی یا معتقد بیریدی و بو ایكی پادشاهین آراسیندا بعضا تعصب حاصیل اولوردی و هر بیریسی اؤز شاعیریندن حمایت ائدیردی.بو سببدن اونلار ایكی خمسه نی بیت بیت مقایسه ائدرلردی.
میرزا اولوغ بیك زامانیندا ماورالنهر و خراسان دا بدیعی ادبیات اساسا تورك و فارس دیللرینده ترقی یولونا گیرمیشدیلر.لطفی،عطائی،سكاكی،حرینی قلندر كیمین شاعیرلر توركی دیلینده و میر قاسم انور،خواجه عصمت الله بخاری،ثباتی سمرقندی،خیالی بخاری كیمین شاعیرلرده فارس دیلینده یازمیشلار و اونلارین میراثلاریندان بیر معین قیسمی بیزیم دؤوروموزه قدر یئتیشمیش دیر.
اولوغ بیك اوز دوره سینده اولان شاعیرلرین اثرلرینی یاخشیجاسینا بیلیردی و اونلارین ایشلرینی آلقیشلاییردی.اولوغ بیكه منسوب اولان 6قصیده واردیركی عرب و فارس دیللرینده دیلر.
میرزا اولوغ بیك ین لقبی یا عنوانی بعضی منبع لرده«مغیث الدین» شكلینده گتیریلسه ده چاغداش مورخی اولان معین الدین نطنزی «غیاث الدین اولوغ بیك بهادر» شكلینده یازمیشدیر.عصمت الله بخاری ایسه قصیده لرینده «ظهیرالدین اولوغ بیك » دییب یازمیشدیر.
لطفی آدلی شاعیرین دیوانیندا اولوغ بیك دن هرباره ده سوز آچیلمیشدیر.بونلاردان بیر بیت بئله دیر:
اولوغ بك خان بیلور لطفی كمالین
كی رنگین شعری سلماندین قالیشمس
بو بیت ده لطفی اؤزونو مشهور شاعیر سلمان ساوجی ایله دنگلشدیریر و بیر طرفدن ده اولوغ بیك ین شاعیرلرین كمالینی دوشونن بیر اینسان تعریف ائدیر.
معروف شاعیر سكاكی،تورك دیلینده یازدیغی دیواندا اولوغ بیكه راجع بو بیتی سویله میش:
فلك ایللر كیرك سیر ایتسه-یو،كیلتورسه ایلكیگه
مینیندیك شاعیری توركی-یو،سینیندیك شاهی دانانی
یعنی فلك ایللرجه گرك دونسون تا منیم تك تورك شاعیری و سنین تك بیلگین شاهی یئتیشدیرسین.


میرزا اولوغ بیك دورونده اجتماعی فن لر رواجیندادا بویوك اعتیبارلار وئریلمیش دیر.بو دورده توركی دیلینین ادبی و علمی دیل صفتینده موقعیتی قالخمیشدیر.
ادبیات چیلیغا عاید قیمتلی اثر، 840هجری ده توركی دیلینده یازیلان «فنون البلاغه»(یئتیشگینلیك علملری) كیتابی نین مولفی اولان شیخ احمد بن خدایداد طرازی ،بو كیتابی میرزا اولوغ بیكه تؤحفه ائتمیش دیر. اونون مقدمه سینده بئله یازیلمیشدیر:
اول سلطنت دریاسینین گوهری و منزلت كونونون جوهری،سخاوت بارانی نین ابری و شجاعت بیشه سینین ببری،فراصت سپهرینین ماهی،شاهنشاه عظیم،شهریار عالم،صاحب سیف القلم،فرمانده تورك و عرب و عجم،مغیث الدین واد دور امیراولوغ بیك كوره كان.
اولوغ بیكه منسوب بیر نئچه كیتاب واردیر.بونلاردان ”زیج جدید كوراگانی ”، ”رساله اولوغ بیك ”،“دؤرت اولوس تاریخی“ و باشقا لاریندان آد آپارماق مومكون دور.
اولوغ بیك میرزا تورك تاریخینین اولو پادیشاهی و دونیا اوزونده بیر پارلاق تورك عالیمی 55 یاشیندا بیر عمر علمی و ادبی ایشلردن سونرا اوغلو عبدالطیف ین دسیسه سیله اؤلدورولدو.
اؤزبك توركجه سیندن اؤزتله ییب كؤچورن : اوختای قاسیملی
قایناق: ائلچین

ظهیرالدین محمدبابر وتورکی تیل الفبابیرلیگی

ظهیر الدین محمد بابر و تورکی تیل الفبا بیرلیگی

ظهیرالدین محمد بابر یریک سرکرده، دولت اربابی، ادبیات و تیل شناس عالم، هندوستان افغانستانده بویوک امپراتورلیک قوریب اوتکن شاهانشاه ایدی. او اوزی نینگ یوکسک استعدادی و صلاحیتی بیلن جهانگه تانیلگن بیلمدان شخص بولگن. بوتون عمرینی علم و فن مدنیتگه بغیشلب، برچه امکانیتلرینی ایل و یورت آبادانچیلیگی، فراوان حیات قوریش یولیگه صرف ایتکن. اما هندوستانده (XV-XVI) عصرلرده اجتماعی، سیاسی، اقتصادی احوال آغیر شرایط وضیعتلرگه توغری کیلگن پیت ایدی. بابر عقل و ذکاوتی بیلن هند اهلی نی تینچ تاتو حیات قوریشگه چارله گن انسان بولگن. برچه کوچ و غیرتینی بویوک دولت و آباد یورت قوریشگه بغشیله یدی. شونینگدیک بابریلر دوریدن قالگن اولکن بنأ، عمارتلر و یادگارلیکلری شو کونگه قدر یونسکو تشکیلاتی نینگ دنیا عجایب یادگارلیکلری قطاری روی خطیگه کریتیلگن لیگی بونگه دلالت بیره دی و شو بیلن بیرگه اَیتیش جایز بولسه بابر علیشیر نوایی ایزداشی بولیب اوزی نینگ سیرمضمون، سیر قیره ایجادی بیلن بوتون جهان اهلینی اوزیگه قره تیب کیلگن بویوک سیمالردن بوله دی.
بابر نینگ «بابرنامه» اثری تاریخ بوییچه و «رسالۀ عروض» و «خطی بابری» اثرلری ادبیات و تیل شناسلیککه عاید بولگن قولیازمه لری جهان ادبیاتی خزینه سیگه اولکن اولوش قوشگن نادر اثر بولیب، حاضرگه قدر پاریس کتب خانه سیده سقلنیب کیلماقده لیگی عالملریمیزگه معلوم دیر.
بابر یازیب قالدیرگن قیمتلی اثرلری بیلن تورکی تیل نینگ یوقاری پاغانه گه کوتریش نیتده بولیب، تورکی تیلده ینگی الفبا اختراع ایته دی. اوشبو الفبا (خطی بابری) نامی بیلن شهرت قازانگن. الفبانی یره تیشدن مقصد، بابر تورکی تیل نینگ خصوصیتلرینی نظرگه آلگن حالده، تورکی تیلده گی ایریم تاووشلر عرب الفباسیده یوق لیگی باعث خطی بابری (29) حرف دن عبارت بولیب تولوق تیل تاووش لرینی اوز ایچیگه قمره ب آلگن حالده الفبا توزه دی.
علیشیر نوایی نینگ «میزان الاوزان» و «محاکمة اللغتین» اثرلری اساسیده اوزی نینگ قیمتلی اثری «رسالۀ عروض» و «خطی بابری» الفباسینی اختراع ایتیب تورکی تیل نینگ تیل شناسلیک نقطۀ نظریدن ینه ده بای ایتیش، یوقاری ترقی تاپگن جهان شمول تیللر قطاریگه کوتریش نیتده بولیب، خطی بابری نی اختراع قیلگن بولسه لر عجب ایمس.
«خطی بابری» بابر نینگ علمی و تاریخی یوکسک معنوی میراثی (XVI) عصر تورک الفباسینی بیریکتریش و یگانه تورکی الفبا وجودگه کیلیشی ایدی. اما بابر نینگ عمری باقی بولمس لیگی طفیلی عملگه آشمی قاله دی. چونکی بابر اوز عمری دوامیده هجران اوتیده یانیب دولت اولوش لری بیلن بند بولیشگه قره مسدن ایجاد ایتکن اثرلری یارقین دلالت بیره دی.
بابر اوزی نینگ سیر غیرت کوچلی، حرکت چن، شجاعت و متانتی بیلن باشقه لردن اجره لیب توره ر ایدی. بوتون عمری سفر ده اوتکن بابر ییتّی تیلدن کوپراق تیللردی بیلر ایدی. جمله دن تورک، فارس دری، عربی، پشتو، هند اردو، بنگال، کیجری اوندن تشقری بیر قنچه محلی تیللرده هم گپله شه آلردی. بوتون فرمان یارلیغ لرینی تورکی، هند و فارس تیللریده یازه ر ایدیلر. چیت ایل مملکت لرده گی عالم لر تمانیدن یازیلگن علمی و تاریخی اثرلرده، بابریلر دوریدن قالگن تاریخی یادگارلری دنیا مدنیت نینگ اولکن یادگارلری قطاریده توره دی. هندوستان نینگ اینگ آتاقلی تاریخی عالمی جواهر لعل نهرو اوزی نینگ اثرلریده بابریلر دوریده هندوستان یوکسک مدنیتگه ایگه بولگن ایدی، دیب تعریفله یدی. جلال الدین اکبر دوری نینگ هندوستانده آلتین دور دیب یازگن. سلمان رشید، «هندوستان نینگ اولکن دوری» ناملی اثریده جلال الدین اکبر توزومی اینگ یوکسک یوقاری ترقی تاپگن دور ایدی. چونکی اکبر هندوستان ده حقیقتاً عدالت پرورلیک، ترتیب و انتظام اورنتیب حاضرگی دموکراتیک حقوق لریگه رعایه قیله دیگن انسانلرنی برچه حق و حقوقلرینی حمایه ایته دیگن قانون و قاعده لرنی جاری ایتگن ایدی. انسان لرنی عقیده، تیل و ملتلریدن قطعی نظر تینگ حقوق، بیردملیک، انسان پرورلیک ایزگو عمللریگه چارله گن انسان بولگن، دیب یازه دی.
خلاصه قیلیب اَیتگنده بابریلر دوریده یره تیلگن مدنیت حاضرگه قدر دنیا اهلینی اوزیگه جلب قیلیب کیله دی. سوز آخریده بابر نینگ یازیب قالدیرگن سوزلریدن بیر خط یازیب نمونه کیلتیرماقچی من.
باری ایلگا یغشیلیغ قیلغیل کـه موندین یخشی یـوق
کـیـم دیـگـایـلار دهـر آرا قــالـدی فـلانـدین یغشیلیـغ

عبداله تاشقین سویدن.

علی شیر نوایی تیمور اولاد لریدن می؟

علیشیر نوایی تیمور اولادلریدن می؟
وفا بوستان نینگ داستـان سرایی
مـلامــت بـلـبـلـی، یـعـنـی نـوایـی
علیشیر نوایی نینگ کیلیب چیقیشی، آته- آنه سی، اکه- اوکه سی و قالگن یقینلری خصوصیده کؤپ هم معلوماتگه ایگه ایمس میز. بیر سؤز بیلن ائته دیگن بؤلسک، بو مساله هلی چقور و تؤله- تؤکیس اؤرگه نیلمه گن. ائریم تذکره و تاریخی اثرلرده بو خصوصده بیریلگن معلوماتلر هم یترلی ایمس. اگر، کیله جکده إیزله نیلسه، قیسی دیر منبعلرده بو باره ده ینه قؤشیمچه معلوماتگه ایگه بؤلسک عجبمس. بوگونگی مقاله ده اولوغ متفکّر نینگ نسبنامه سیگه عاید معلوماتنی عینن نوایی نینگ اؤز اثرلریدن قیدیریشگه حرکت قیله میز.
نوایی میلادی حساب بیلن 9 فیروری کونی 1441 أیلی، حاضرگی هراتگه قره شلی باغ دولتخانه ده دنیاگه کیلگن. علیشیرنینگ آته سی غیاث الدّین محمّد اؤز دوریده «کیچکینه بهادر»، «کیچیک بخشی» لقبلری بیلن مشهور بؤلگن. علیشیرنینگ آنه سی کابل نینگ امیرزاده لریدن شیخ ابو سعید چینگی نینگ قیزی بؤلگن. (اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی) بو معلوماتگه برچه تاریخی منبعلرده بیر خیل قره له دی. بیراق، نوایی نینگ آته سی کیچکینه بهادر حقیده دولتشاه سمرقندی: «اؤز دوری نینگ مشهورلریدن و چیغتای ایل نینگ قهرمانلریدن ایدی» دیه خبر قیله دی. (تذکرة الشعرا)
علیشیر نوایی عایله ده نیچنچی فرزند بؤلگنی انیق ایمس. آپه سی و یاکی سینگلیسی بارلیگی حقیده هم معلومات اوچره مه یدی. نوایی اوز اثرلریده: آنه سی، آته سی، بیر اکه سی(؟)، بیتته اوکه سی، إیککی تاغه سی بؤلگنی باره سیده قیسقچه سؤز یوریته دی. قیزیغی شونده کی، نوایی «بدایع البدایه» (بدیعیتلرنینگ باشله نیشی) دیوانی نینگ دیباچه سیده، قطعی قیلیب، اؤز کیلیب چیقیشینی امیر تیموری اولادلریدن، دیب ته نیشتیره دی:
«...اگرچه آته- آنه دین یتتی پشتغه دیگونچه بو رفع دودمان (تیموریلر اولادیدن) نینگ بایری (سینه لگن) بنده سی و بو وسیع آستان (کتته عایله و دولت) نینگ موروثی توغمه سی، یعنی بو خانه زاده نینگ خانواده سی و بو خانواده نینگ خانه زاده سی ایردی:
آتـه ام بـو آستـان نـیـنـگ خاک بیزی
آنـه ام هـم بـو سـرا بؤستان کنیـزی
* * * *
منگه، گـر خود بؤلـه ی بلـبل، وگر زاغ
کیم اوشبـو درگه اؤلغی گلشن و باغ
یعنی: مین بلبل و یاکی قرغه (یخشی بؤلسم هم، یامان بؤلسم هم) شو خانواده نینگ اولادی من.
مذکور دیباچه نینگ دوامیده، نوایی ینه 18 بیتلی مثنوسینی حسین بایقرا تیلیدن یازرکن، اونده سلطان حسین بایقرا نوایی گه قره ته: «سین اؤز شعرلرینگنی تؤپلب دیوان توز؛ بو شعرلر سینگه فرزند دیر. سین فرزندلرینگی هر یاققه تشلب قؤیب آواره و دربدر قیلمه؛ سین آته سین، فرزندلرینگنی قراوسیز قالدیرمه، أیغیلمه ی قالگن بیتلرینگ سینگه فرزند بؤلسه، بیزگه (خانه زاده) حسابله نه دی» دیب اوقتیرگنی، بویروق بیرگنی بیان قیلینه دی:
بو نوع إیسته یـدور ایمدی رای عالی
کی قیلــغی فکــرتینگ دیـوان خیالی
کی بار اول خیلی سرگـــردان ساده
سینگه فرزنـــد، بیــزگـــه خــانه زاده
یوقاریده گی بیتده علیشیر نوایی حسین بایقرا کؤزیدن تیموری خانه دانگه تعلقلی ایکنیگه اشاره قیلینماقده.
جـهانـده کیمگه بؤلسه مونچه فــرزند
کـه بـؤلغــی برچـــه روح افـــزاو دلبند

روامـــودور بــیـزنینـگ فـــرّخ زمــانــده
الـــرنی دربـــدر قـیـلـمـــاق جهــانــده

بَریــن أیــغ ایمدی انـداغ کـیــم اتـا دور
سوروک طفلین نیچوک کیم کدخدا دور

نوایی اکه سی حقیده کؤپ معلومات یازیب قالدیرمه گن. شونینگ اوچون اونینگ شخصی احوالی، کسبی و اجتماعی موقعی باره سیده سؤز یوریتیشگه عاجز میز.
علیشیر نوایی اؤز اوکه سی درویش علی حقیده گی نسبتن کینگراق معلوماتنی «خمسه» داستانیگه کیروچی «سدّ اسکندری» نینگ 81 بابیده قید قیله دی. معلوم بؤلگنیدیک، درویش علی حسین بایقرا تامانیدن بلخنی اداره قیلیب تورگن. درویش علی چیقیشماوچیلیکلر سببلی بایقرا حاکمیتیگه قرشی عصیان کؤتره دی و شو باعث حاکمیتدن چیتله تیله دی. نوایی اؤشه شعرلریده اوکه سی درویش علی گه اؤگیت و نصیحت بیره دی. منه بو مشهور بیت هم شو مناسبت بیلن ائتیلگن:
نــــواسیز اولوس نینگ نـوا بخشی بـؤل
نوایی یامان بـؤلسه، سین یخشی بؤل
اولوغ نوایی تاغه لری حقیده هم قیسقه چه معلومات بیره دی. میر سعید کابلی و محمّد علی غریبی لر علیشیر نوایی نینگ چین تاغه لری بؤلیشگن. اولر سلطان ابوسعید میرزا گه قرشی فتنه لرگه اره لشگنی عیب بیلن قتل قیلینه دی. نوایی اؤز تاغه سی میر سعید کابلی حقیده شونده ی دیب یازه دی:
«کابلی لقبی بیله مشهور دور. فقیرغه تَغایی بؤلور. یخشی طبعی بار ایردی. تورکچه گه میلی کؤپراق ایردی. بو تویوق انینگدور کیم:
ای مُـحـبــلر یتسنــگیز گــر یـازه سیـز
گــُل اداقــیـنـده خـُمـاری یـــازه ســیز
گـر مـیـن اؤلسم تربتیـم نینگ تاشیغه
«کشته بیر شوخ ایرور» دیب یازه سیز
سلطان ابو سعید میزا إیلگیده سراخس قؤرغانیده شهید بؤلدی.» (مجالس النفایس،2 مجلس)
یوقاریده تأکیدله گنیمیزدیک، محمّد علی غریبی هم علیشیرنینگ تاغه سی بؤلگن. شاعر بو تاغه سی حقیده هم «مجالس النفایس» ده قیسقه گینه معلومات یازیب قالدیرگن:
«غریبی تخلص قیلور ایردی. اول هم فقیرغه تـَغایی بؤلر ایردی. میر سعید کابلی نینگ إینیسیدور. خوش محاوره، خوش خُلق و خوش طبع و دردمند أیگیت ایردی. کؤپراق سازلرنی یخشی چه لر ایردی. اونی (صداسی) و اصولی خوب ایردی. موسیقی علمیدین هم خبردار ایردی. خطوطنی خوب بیتیر ایردی. اگرچه بو فقیرنینگ قوم و خیلی صاحبقرآن نینگ بایری موروثی بنده لریدورلر، اما بو مذکور بؤلغان صلاحیتلر جهتیدین اول حضرت نینگ التفاتِ عنایتی انینگ بیله اؤزگه لردین کؤپراق ایردی. بو تورکچه مطلع انینگدور کیم:
درد حـــالیمدیــــــن اگـــر غافــــل، اگــر آگاه ایسنگ
هیچ غمیم یؤق سین منگه گر دلبر و دلخواه ایسنگ»
(مجالس النفایس،2- مجلس)
یوقاریده گیلردن شولر معلوم بؤله دی کی، حسین بایقرا نوایی نینگ تاغه سی بؤلمیش غریبی گه باشقه لرگه قره گنده، کؤپراق التفات و عنایتده بؤلگن. شونده ی قیلیب، علیشیر نوایی اؤزینی تیموری خاندانگه منسوبلیگینی اؤز اثرلریدن باه-بات تیلگه آله دی. شونی هم بیله میز کی، امیر تیمور و اونینگ اولادلری محمود کاشغری تأکیدله گن. «خاقانی تیل» ایسکی اؤزبیک تیلی (تأکید بیزنیکی- إیشانچ) سؤزلشگن. بو عصرلرده یازیلگن ادبی متنلر هم تؤله تصدیقله یدی.
ذکرالله ایشانچ، تیل و ادبیات وبلاگی دن آلیندی.

مناسبات دوستانهء امیر علی شیر نوایی باسلطان حسین بایقرا

مناسبات دوستانۀ امیر علیشیر نوایی با سلطان حسین میرزا بایقرا
اگر اوراق پُر فیض زندگی حضرت نوایی را عمیقاً از نظر بگذرانیم دیده میشود که او عشق و علاقمندی بی پایان به خلق و میهن خود داشت. توجه و اهتمام خستگی ناپذیر به رشد و انکشاف دانش و فرهنگ، با درک درست و سالم از وضع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی آن زمان، تأسیس مدارس و مراکز آموزشی برای تربیۀ نسل های جوان، دادن مشوره های خردمندانه و همکاری صمیمانه در جهت رسیدن به این اهداف به سلطان حسین میرزا بایقرا، خط فکری او را در سیاست و حکومت بر جسته میساخت.
حضرت نوایی از آوان طفولیت هنگامی که برای اولین بار در سن چهار سالگی به مکتب پا گذاشت، هم درس و هم بازی سلطان حسین میرزا بود. هر دو طفل یک جا به مدرسه میرفتند، با هم یکجا درس میخواندند، روابط صمیمانۀ طفلانه داشتند. در دوران آموزش ابتدایی و فراگیری تعلیم هر دو طفل، چون دو برادر تنی باهم پیوند خلل ناپذیر دوستانه یافتند. این علاقمندی بی شایبه در مدرسه طرف توجه و نوازش والدین آنان نیز قرار میگرفت.
نوایی بعد از دورۀ ابتداییۀ تعلیم، بنابر خرابی وضعیت امنیتی شهر هرات، نسبت وفات شاهرخ میرزا با عایلۀ خود آن جا را ترک گفته به عراق عجم در شهر یزد اقامت گزید و مدت پنج سال در آنجا به کسب تحصیل پرداخت و اولین بار با عالم و دانشمند بزرگ آن شهر مولانا شرف الدین علی یزدی روبرو شد. مولانا از استعداد و نبوغ این طفل به حیرت افتاد و او را نزد خود خواسته مورد نوازش و شفقت بی پایان قرار داد. این ملاقات توأم با لـُطف و تشویق استادانۀ مولانا یزدی، اثر بس بزرگ در روح و روان حضرت نوایی بجا گذاشت.
عایلۀ نوایی بعد از به قدرت رسیدن ابوالقاسم بابر دوباره به هرات که زادگاه او بود، عودت نمود. استعداد، لیاقت و شایستگی این نو جوان طرف علاقمندی خاص ابوالقاسم بابر قرار گرفت و زمانیکه ابوالقاسم به مشهد میرفت، نوایی و سلطان حسین را نیز با خود بـُرد و تحت تعلیم و تربیت خاص نزد بزرگترینِ علما و دانشمندان آن روزگار قرار داد. بعد از وفات ابوالقاسم بابر، حضرت نوایی آثار علمی و شعری بزرگمردان عرصۀ دانش و فرهنگ را به دقت مطالعه نموده، از فیض بیکران مطالب علمی شان بهرمند گردید. او پس از باز گشت به هرات مجبور ساخته شد به سمرقند رهسپار گردد و در آنجا طرف استقبال گرم حاکم سمرقند قرار گرفت و در مدرسۀ میرزا اولوغ بیک که حیثیت بزرگترین مرکز علمی در شهر سمرقند را داشت، به کسب دانش ادامه داد و با مشاهیر علمی و ادبی آن زمان آشنا شد.
بعد از آن که سلطان حسین میرزا بایقرا به تخت پادشاهی نشست، با پیام مخصوص علیشیر نوایی را به دار السلطنۀ هرات خواست. نوایی بدون تعلل شهر سمرقند را ترک گفت و پس از طی فاصلۀ طولانی به هرات وارد شد و مورد استقبال گرم قرار گرفت. به گفتۀ مورخان، زمانیکه حضرت نوایی به هرات رسید، سلطان حسین به استقبال او این بیت را گفته بود:
چه گویمت که چه خوش آمدی مسیح صفت
بــه یــک نــفـس هــمـه درد مــرا دوا کــردی
چون نوایی با شخصیت کم نظیر خود مورد اعتماد کامل و احترام عمیق سلطان قرار داشت، در قدم اول به وی وظیفه مهرداری سلطنت را تفویض نمود. حضرت نوایی بعد از مدت کوتاه نظر به استعداد عالی و لیاقت کم نظیرش در ادارۀ امور مملکت به دریافت لقب امیر نایل شد و به وظیفۀ بزرگ باش وزیر یعنی نخست وزیر ارتقا داده شد.
حضرت علیشیر نوایی در حدود مدت سی سال در مقام وزارت (باش وزیر) خدمات بزرگی در راه عمران و سرسبزی کشور خراسان انجام داد.
نوایی در دوران زندگی پر افتخار خود با داشتن مسوولیت و صلاحیت (باش وزیر) یعنی وزیر اول در سلطنت سلطان حسین میرزا بایقرا، نه به صفت یک امیر، بلکه به صفت یک شخصیت با تدبیر در عرصۀ سیاست، اقتصاد و فرهنگ نقش محوری را ایفا می نمود. او حلال مشکلات دولت بود و در شرایط دشواری که کار ها به بُن بست می رسید، او بود که با تدبیر و خرد گره از کار ها می گشود و در خدمت سلطان قرار داشت. نوایی تمام دسایس و توطئه های مخالفین دولت را به موقع کشف و افشا نموده، تبهکارانی را که امنیت و آسایش را برهم زده و تشنج بار می آوردند را، دستگیر، محاکمه و مجازات می کرد. انسان های مغرض و دسیسه گر را افشا نموده از سرای طرد میکرد. اختلافاتی را که در بین اعضای خانوادۀ سلطنتی روی می داد، با تدبیر و حوصله مندی حل و فصل نموده، اعتماد و محبت را بین آنها ایجاد مینمود. فتنه و دسایسی که در ولایات و شهر ها ظهور میکرد همه را با مآل اندیشی از بین برده، فضای اعتماد و محیط زیست در صلح و صفا را در ولایات و شهر ها به وجود می آورد. او نه به صفت یک وزیر بلکه بحیث یک خدمتگار راستین مردم مسوولیت اش را به وجه حسن انجام میداد. نوایی همیشه با سلطان حسین میرزا بایقرا بمثابۀ یک دوست حقیقی و برادر غم شریک و خون شریک و همراز در تمام مسایل رسمی و شخصی روابط نیک و دوستانه داشت. او فرزند وفادار و صادق مردم و میهن اش بود و تا آخرین لحظات زندگی به سلطان حسین میرزا بایقرا و خلق خود صادق ماند و این حقیقت، صداقت را نه به یک روز، یک ماه یک سال بلکه در طول دورۀ خدمتگاری اش بدست آورد. او مردانه و پاک کار کرد و شرافتمندانه از جهان رفت.
علیشیر نوایی مرد شمشیر و قلم بود. در دوام زندگی پـُر ثمر خود بیش از 32 اثر علمی، ادبی و تاریخی تألیف کرد که هریک چون ستاره ای تابناک در آسمان ادبیات تورکی اوزبیکی می درخشد.
مقام و جایگاۀ علمی و سیاسی حضرت نوایی به قلمرو امپراتوری تیموریان در آسیا محدود نمانده بلکه طرف توجه خاص شرق و غرب قرار داشت. علما و دانشمندان بزرگ در مورد این ستارۀ آسمان بیکران جهان فرهنگ کتابها نوشته و مقالات بیشمار به زبانهای مختلف از جمله عربی، فارسی، تورکی، انگلیسی، فرانسوی، سویدنی، آلمانی تألیف کرده اند که مورد استفادۀ علاقمندان و دانش جویان قرار دارد.
نویسنده: سراج الدین قیتمس، برگرفته شده از سایت انجمن فرهنگی بابر

آری زبان ماتورکی است

آري زبان ما توركي است!

چند روز پيش يكي از دوستانم به من ايميلي زد وقتي داشتم ميخوندم حس كردم هنوزم هيچ چيزي نميدونم!اگه اينارو همه ميدونستن چه را بايد خودشون رو آذري يا آذري فارسي يا هر كوف……

ما بايد با افتخار فرياد بزنيم آري زبان من توركي ست

به کلمات زیر دقت کنید همگی با»سو»شروع میشود و به نوعی معنی کلمات با «اب» ارتیاط دارند:

«سو» درترکی به معنی «اب» است:

سوپ soup
باتلاق swamp
شنا کردن swim
عرق کردن sweat
شستن و بردن،جاروب کردن sweep
رفتگر sweeper
قو swan
طغیان اب swell
حرکت موجی swig
حرکت مارپیچ اب یا هوا swirl
با کهنه اب چیزیرا کشیدن swab
شیرجه رفتن روی چیزی swoop

——————————————————————————-
«بوکمک bükmək»ترکی به معنای تاکردن …………….. کتاب book
——————————————————————————-
«یوغوتyoğut» ترکی به معنی ماست …………….. ماستyoghurt

——————————————————————————-
»جرهcərə»ترکی به معنی کوزه …………….. کوزه jar
——————————————————————————-
»دیبdib»ترکی به معنی قعرو ته ……………..عمیق deep
——————————————————————————-
»اوکوزöküz»ترکی به معنی گاو نر ……………..گاونر ox
——————————————————————————-
»چاپباقçabaq»ترکی به معنی بریدن و قطع کردن …………….. قطع کردن و بریدن chop
——————————————————————————-
»تپهtəpə» ترکی …………….. نوک و سر top
——————————————————————————-
»یاشماقyaşmaq» ترکی ……………..یاشماق yashmak
——————————————————————————-
»یورتyurd» به معنی محوطه …………….. حیاط yard
——————————————————————————-
»یه نگیyengi» و «یه نیyeni»ترکی به معنی جدید و تازه ……………..جوان young

»یه نگیyengi» و «یه نیyeni» …………….. مردم دنیای جدید(امریکایی) yankee
——————————————————————————-
»فرلانماقfırlanmaq»ترکی به معنی چرخیدن …………….. پیچیدن و بالا زدنfurl
——————————————————————————-
»بلbel» ترکی به معنی کمر ……………..کمربندbelt
——————————————————————————-
»بولوکböluk»ترکی به معنی تکه»بولمک»به معنی تکه تکه کردن ……………..بلوک،قطعه block
——————————————————————————-
»یاتاقانyataqan» ترکی ……………..یاتاقان yatagan
——————————————————————————-
»اردکördək» ترکی ……………..اردک duck
——————————————————————————-
»پارلداماقparildamaq»به معنی درخشیدن …………….. مروارید pearl
——————————————————————————-
»سوپورsupur»ترکی به معنی رفتگر ……………..رفتگر sweeper

»سوپورمکsupurmək» به معنی جارو کردن …………….. جاروب کردن sweep
——————————————————————————-
»قورماقqurmaq» به معنی تشکیل دادن ……………..گروه group
——————————————————————————-
»غازğaz» ترکی ……………..غازgoose
——————————————————————————-
»چاکالçakkal»ترکی به معنی شغال ……………..شغال jackal
——————————————————————————-
»دان dan» به معنی اول صبح ……………..فلق،نورصبحگاهdawn
——————————————————————————-
here,where,earth,مقایسه کنیدبا ……………..يئرyer=مکان زمین
——————————————————————————-
como,مقایسه با کلمه ……………..هاميhamı=قاميqamı==همه
——————————————————————————-
seriمقایسه با کلمه …………….. سيرهsıra-سيرلنماقsıralanmaq=ردیف و ردیف کردن
——————————————————————————-
first,firmمقایسه با کلمه ……………..بيرbir=یک
——————————————————————————-
big. ……………..بويوكbüyük=بزرگ
——————————————————————————-
teeth ……………..ديشDiş=دندان
——————————————————————————-
dialect ……………..ديلDil=زبان,dimək=گفتن
——————————————————————————-
change ……………..چؤنجوçöngü=چرخیدن, تغییر کردن
——————————————————————————-
cyrcl ……………..چرخ=çərx= چيويرقي çıvırqi , چيويرقيل çıvırqi
——————————————————————————-
tire ……………..تكر təkər=به معنای چرخ

——————————————————————————-

cookie……………..كوكهkukə=نوعي نان(كلوچه)

——————————————————————————-

و… هزاران هزار لغت ديگر

آیناز بهمنی

تورکستان در اشعار فارسی

تورکستان در اشعار فارسی

تورکستان: سرزمین و خاستگاه تورک ها، منطقۀ از آسیای مرکزی که امروزه شامل ایالت خود مختار تورکستان شرقی چین، قزاقستان، قرغزستان، اوزبیکستان، تاجکستان، تورکمنستان و شمال افغانستان تورکستان جنوبی می شود. در عهد باستان بنام توران یاد میشده و زمانی هم مسیر ایپک یولی (راه ابریشم) بوده است. اصطلاح اورته آسیا (آسیای مرکزی) معادل و مترادف تورکستان بوده و امروزه معمولاً بکار میرود.

تورکستان در اشعار فارسی

گر چون تو به تورکستان اي تورک نگاريست
هر روز به تورکستان عيدي و بهاريست

فرخي .

اينست همان درگه کو را ز شهان بودي
ديلم ملک بابل هندو، شه تورکستان

خاقاني .

به تورکستان اصلي شو براي مردم معني
به چين صورتي تا کي پي مردم گيا رفتن

خاقاني .

از چنين گوهر زکاتي داد نتوان بهر آنک
باج تورکستان نه باج تورکمان آورده ام

خاقاني .

ترسم نرسي به کعبه اي اعرابي
اين ره که تو ميروي به تورکستان است

(گلستان ).

گفتم ز کجایی تو، تمسخر زد و گفت ای جان
نیمم ز تورکستان، نیمم ز فرغانه

مولانا جلال الدین محمد بلخی.

وگر خان را به تورکستان فرستد مهر گنجوري
پياده از بلا ساغون دوان آيد به ايلاقش

منوچهري .

-تورکستان روي ; به حالت اضافي کنايه از روي زيبا و دل انگيز:
غريبي سخت مطبوع اوفتاده ست
به تورکستان رويش خال هندو

سعدي .

-تورکستان شاه ; ايضاً کنايه از کاخ و جايگاه زيبا و عالي . قصر شاه:
وزان چون هندوان بردن ز راهش
فرستادن به تورکستان شاهش

نظامي .

-تورکستان طبع ; ايضاً کنايه از فسحت و وسعت ميدان طبع باشد. پهنه وسيع طبع:
چون تويي خاقان تورکستان طبع
مه رخي با مهرعذرايي فرست

خاقاني .

-تورکستان عارض ; ايضاً تورکستان روي .
کنايه از روي زيبا و گيرا. چهره خوش و دلنشين:
گرد تورکستان عارض صف زده
آن سپاه هندوان بدرود باد

خاقاني .

-تورکستان فضل ; ايضاً کنايه از وسعت دانش:
زمين تا آسمان خورشيد تا ماه
به تورکستان فضلش هندوي راه

نظامي .

محمد احسان صادق / گون تورک

قسقه طنزلر

قسقه طنزلر



حـاجـی تـریـشـر تۉره بای قیشلاق نینگ پولدارلریدن سنلمسه هم، قۉللیغ- ایاغلی بۉلگنلیگی باعث، روزگار اره‌‌‌ به‌‌ سینی بیملال یخشی یوریتیب یورگن كیشیلردن اېدی. اوندن تشقری، او قیشلاغی نینگ تیللی- جغلی آدملریدن هم اېدی و شو باعث، قیشلاق نینگ كۉپلب ماجرالری و واقعه‌ لریگه اره ‌‌له ‌شیب، اوره‌له‌ شیب یورراېدی. حج موسمی یقینله‌شیب كیله ‌یاتگنیده، نیمه بۉلدی یو چۉنتگی حج بارماققه كوچسیز بۉلسه هم، تۉره بای نینگ باشیگه حج باریب حاجی بۉلیش خیالی تاپیلیب قالدی! او، بو فكرینی بیرینچیدن ایكی كیشی دایمی همطباق دوستلری بیلن مصلحتله‌شیب آلدی. اوچره‌ شووده ایكله همطباق دوستلری اونینگ اوشبو فكرینی عملگه آشیریلیشيگه قۉللریدن كیلگن كمكلرینی وعده بیردیلر. تۉره بای نینگ حج كېتیش مسأله‌سی اۉزی، عایله‌ سی و همطباق دوستلری ارقه‌لی استه-سېكین قیشلاقده ترقه‌ تیله بېردی. حج موسمی پیتیگه تخمین بیر- بیریریم آی قالگنده، تۉره بای نینگ حج كېتیش مساله‌ سیدن دېیرلی بوتون قوم- قرینداشلری همده قیشلاقداشلری خبر بۉلگن یا خبر قیلینگن اېدیلر! شونده تۉره بای اۉشه ایكی دوستی نينگ مشوره‌ سی بیلن قرینداشلری و قیشلاق آقسقاللریدن بیر نېچه كیشی نی بیر آقشام ضیافت قیلیب، چقیردی. ضیافتدن مقصد، رسمگه كۉره حج كېتیش آلدیدن كته ختم- خیرات قیلیب، اولوسگه آش بېرماققه تيارگرليك اوچون كېنگاشماق اېدی. بونی قره‌نگ كه، تۉره بای نینگ اۉتكزیله‌ جك ختم- خیرات ایشلریده اونینگ ایكی همطباغی تشبثنی قۉلگه آلدیلر. اولردن بیری ضیافتده‌ گیلرگه قره ته:
- برادرلر، تۉره بای عجب خیرلی نیت قیلیبدیلر. خدا خواهلسه او كیشی قیشلاغیمیزنینگ حج زیارتی شرفیگه اېریشه‌ دیگن بیرینچی حاجی سی بۉله‌ دیلر. تېنگری او كیشیگه قوتلوغ قیلسین. شونداق اېكن بیز قیشلاقداشلری اگر اۉزیمیز بارالمسك هم، لېكن شونداق عجایب ثوابدن بی نصیب قالمس لیگيمیز كېره‌ ك. منه مېن بیر قۉی او كیشی نینگ خیراتیگه اۉز تمانیمدن قۉشه‌ من، دېدی! تۉره بای سیرتدن (ظاهراً) جدیت بیلن یۉق، آلمه‌ یمن دېدی. بیراق سۉزلشگه شی (تیار) تورگن ایكینچی همطباغی: هه تۉره بای، نېگه آلمس اېكنسیز؟ یا كه شونداق ثوابگه بیزنی قۉشمه‌ ی، یكه اۉزینگیز نصیب بۉلماقچی میسیز؟ دوستیمیز تۉغری ایته‌ دی. بیزنی شونداق ثوابدن بی بهره قیلمسدن قبول قیلسنگیز- چی! دېدی. كېین او، تېنگری بیزلرنی هم شونداق قوتلوغ كونلرگه یېتكزسین، دېب اۉزی هم اوچ بوجی گوروج (برنج) بېره‌ من، دېب ایتدی!
توستدن دوستلری نینگ التماسیدن اۉتالمه ‌گن تۉره بای، كمكلرنی “خدا حج ثوابلریدن سیز عزیزلرنی هم بهره مند قیلسین“، دېب بجان دل ممنونیت بیلن قبول قیلدی! بونداق ثوابلی، اينيقسه رقابتلی و همچشمليك عكس اېتيب تورگن ايشگه كيم هم جيم تورالر اېدی؟! قره‌ نگ كه ضیافتده‌ گیلرنینگ برچه‌ سی ثوابگه قۉشیلیب، كته خیرات نینگ بیر قنچه كېره‌ كلی نرسه‌ لرینی اۉز ذمه لریگه آلدیلر!! شونداق قیلیب، تۉره بای قطار قزانلرنی آسیب، برچه قیشلاقداشلری و اوزاق- یقین قیشلاقلردن چارلنگن مهمانلرگه آش بېردی. او خیرات كونی آپّاق كییم كېیب، اېشیك آلدی و ایچكریده كېلگن مهمانلرنی كوتیب آلیب، كېته‌ یاتگنلرینی اېسه “خوش كېلدینگیز!”، دېب كوزه‌ تیب قۉیراېدی. شوكونی قرینداش- دوستلری حتی اونینگ یېلكه‌ سیگه تۉنلر تشلب، ایریملر اونگه سروپالر هم بېریب، ثوابگه قۉشیلدیلر! قیزیغی شو بۉلدی كه عیناً شوكوندن باشلب، ایلگریدن برچه‌ لر اونی “حاجی صاحب” دېیه باشله دیلر! تۉره بای نینگ همطباقلری تشبثی بیلن، كته خیراتدن سۉنگ هم آدملرنینگ ایاغی اونینگ اوییدن اوزیلمه‌ دی. چونكه كۉپلر اۉزلری یا اۉتگن آته- بابالری نامیگه مكة الله شریف گه اتب نذر و دعا قیلیش اوچون كۉپگینه پولنی اونگه تاپشیریب كېتر اېدیلر! اینیقسه ایاقلری گورنینگ لبیده تورگن چاللر و كمپیرلر، مكة الله ده قبرلری نامیگه بیر سیقیم توپراق اجره‌ تیش اوچون تاپگن توتگنلرینی كېلتیریب بېرر اېدیلر. حتی بولر اره سیده اېچكی، تاووق و اوی اسباب- انجاملرینی ساتیب، پولینی تۉره بای گه یالواریب كۉز ياشی آقيزيب، توتملب تاپشیرگن كمپیرلر هم آز اېمس اېدی! شونداق قیلیب، بۉله‌ جك حاجی، حج خرجلریدن مومه ی (كۉپ) مبلغنی قلبی پاك ساده قیشلاقداشلریدن قۉلگه كیریتیب، عایله اعضاسی و قیشلاقداشلری نینگ دعا و كۉز یاشلری بدرقه‌ سیده كابلگه جۉنب كېتدی…. بۉله‌ جك حاجیلر كروانی بیرین- كېتین مكة الله گه قره‌ ب جۉنب كېتدی. بیراق نېگه دیر بیر قنچه حاجی عربستانگه كېتالمه‌ ی، زیارتدن نصیب‌ سیز بۉلیب قالدیلر. بونی قره‌ نگ كه قالگنلر اره‌ سیده حاجی صاحب تۉره بای هم بار اېدی! چونكه او حج مراسمی نی، مولجللنگن ریجه سيگه كۉره كېله‌ سی ییللرده قالدیردی. او قۉلگه توشگن پوللرنی ایشگه تشلب، اوندن قۉلگه كیریتیلگن فایده بیلن حج فریضه سینی ادا قیلیشنی نیت قیلگن اېدی-ده!!
تۉره بای فرصتنی قۉلدن بای بېرمه ‌دی. او درراو تۉپله گن برچه پوللرینی بېلیگه توگیب پاكستان تمان یۉل آلدی. او یېردن آدملرنینگ نذر و دعا و مكة الله توپراغی اوچون بېرگن پوللریگه خرمن ینچه دیگن انگلیسچه ده “تریشر” دېب اتلمیش بیر ماشین ساتیب آلیب، افغانستانگه جۉنتدی…! قیشلاقلیكلر حاجی تۉره نی مكه‌ دن حاجی بۉلیب قیتیشینی اِنتيقيب كوتیب تورگن بیر پیتده، او اېرته راق توستدن (ناگهان) تامدن توشگن تراشه‌ دېك بۉلیب، قیشلاققه كیریب كېلیب برچه نی حیرتده قالدیردی. قره‌ نگ كه، اولرنینگ حیرتی ترقلمه‌ ی توریب، تۉره بای نینگ خرمن ینچه دیگن عجایب تریشر ماشینی هم ایزیدن قيشلاققه یېتیب كېلدی!
تۉره بای نینگ تورلی دلیللر ایتگنی گه قره‌ مه‌ ی، پول بېرگن قیشلاقداشلری اونگه قتیق اعتراض بیلدیریب، اینیقسه چاللر و كمپیرلر اېسه اونی قرغه‌ ی باشله‌ دیلر. بو اۉرینده، اینیقسه تۉره بای حج مسأله سینی آدملرنینگ پولینی آلیش مقصدیده اته‌ یلب اویوشتیرگن، دېگن میش- میشلر ترقلگنده، كیشیلرنینگ قرغیشلری و سۉكیشلری آرتيب كوچه‌ یدی! او قنچه لر اورینسه هم، بیراق كیشی اونینگ ایتگن دلیللرینی اېشیتمس اېدی…. تۉره بای فرصتنی قۉلدن بېرمه‌ ی، درحال “تریشر” ماشینی نی ایشگه تشله‌ دی. او اوزاق- یقین قیشلاقلرنینگ خرمنلرینی ینچیش گه باشله‌ دی و قاوده- قاوده پول قۉلگه كیریته بېردی! بو وضعیت، كوزه‌ تیب تورگن قیشلاقداشلری نینگ تاباره غیجنینی كېلتیریب، اونی سوربیت، یره‌مس و حرامخور آدم دېب ایتر اېدیلر. قیزیغی شو اېدی كه، آدملر خرمن ینچه دیگن تریشر ماشینی نی قۉشیب، استهزا یۉسینده اونی “حاجی تریشر” دېب لقب بېردیلر و برچه قیشلاقداشلری اونی “حاجی تریشر” دېب چقیرر یا خطاب قیلر اېدیلر…!! هه دوستلر، تۉره بای “حاجی تریشر” لقبیدن چۉچیب، كېله سی ییل تریشر ماشینی ارقه ‌لی تۉپله‌ گن پوللریدن چیندن هم حج قیلیب كېلگن بۉلسه- ده، لېكن آدملر اونی همان استهزا قیلیب “حاجی تریشر” دېب ایتیب یورگنلر. چاللر و كمپیرلر اېسه پولیمیزگه آلینگن تریشر ماشینی باشینی ییسین او حرامخور حاجی تریشر” دی، دېب قرغب یورگنلر!! تاشكینت: عقرب، 1390ش. (2011م).
محمد حليم يارقين
“بابر کلتوری انجمنی“، ستاگهولم، سویدن.

اینگ قدیمگی دولتلر.اولرده گی اجتماعی ـ اقتصادی حیات

اینگ قدیمگی دولتلر .اولرده گی اجتماعی -اقتصادی حیات
اؤرته عصرنینگ آخرلریدن باشلب حاضرگی کونگه قدر " اویستا "معلوماتلری ( ولاتیلرنینگ اریاشیانه بؤئیچه بیرله شیشی ) گیرادوت و گیکتی اثرلری ( " کتته خوارزم " ) ، شونینگدیک ، کتیسینینگ قدیمی باختریا پادشاه لیگی حقیده گی معلوماتلری و نهایت ارخیالوژیگ تدقیقاتلر نتیجه لری اؤرته آسیا ده ایلک دولت اویوشمه لرینینگ پیدا بؤلیشی معمألرینی اؤرگنیش اوچون اساس بؤلگن بؤلیشیگه قره مسدن ، قدیمگی دولتلر حدودلری ، شکللری ، باشقارو تیظیمی و سنه سی بیلن باغلیق بؤلگن موضوعلرنینگ ایریم یؤنلیشلری همان علمی بحثلرگه سبب بؤلماقده .

اجتماعی-اقتصادی احوالنی تحلیل قیلیش شونی کؤرسته دیکی ، میلاد دن اول، بیرینچی مینگ أیللیک نینگ باشلریگه کیلیب ، اؤرته آسیا نینگ نسبتن رواجلنگن حدودلریده ایلک دولت اویوشمه لری پیدا بؤله باشلیدی . میلاد دن اول . 8-9 عصرلرگه کیلیب ، باختریا ( جنوبی اؤزبیکستان ، جنوبی تاجیکستان ، شمالی اوغانستان ) حدودلری ده حربی اهمیتگه ایگه بؤلگن سیاسی بیرلشمه لر تشکیل تاپه دی .اؤشه دور ده مرغیانه و سغدیانه قدیمگی باختر یا نینگ ایریم قسملری بؤلگنلیگی حقیده تورلی معلوماتلربار. باختریا شرقده گی اینگ مهم حربی و اقتصادی مرکزلردن بیری بؤلیب ، اهالینینگ ، قدرتلی شهرلر و قلعه لرنینگ کؤپلیگی ، طبعی خام اشیأگه بایلیگی ، مهم مرکزی سودا یوللری چار رهه سیده جایلشگنلیگی ، هنرمندچیلیکنینگ رونقی شونده ی دلالت بیره دی .

سؤنگی أیللرده آلیب باریلگن تدقیقاتلر " کتته خوارزم " ، " قدیمگی خوارزم " مسئله لریگه بیرمونچه انیقلیکلر کیریتدی .ارخیالوژیک تدقیقاتلر نتیجه لریگه کؤره ، خوارزم توپراغیده میلاد دن اول .7 - 8 عصر لرگه عاید پخسه یاکی خام غیشت تورر جایلر انیقلنمگن ( تورر جایلر یه ریم یرتؤله لردن عبارت ).قدیمگی خوارزم دولتی میلاددن اول . 6 عصر ده آمودریا نینگ اؤرته آقیمی قسمیدن آرال گه یقین بؤلگن یرلرده وجودگه کیلگن . باختریا و خوارزم دولتینینگ حدودی چیگره لری اؤرته آمودریا آقیمیده گی یرلر آرقلی اؤتگن . خوارزم نینگ ایریک سوغاریش انشأتلری میلاد دن اول . 5 - 6 عصر لرگه عاید دیر . اؤلکه ده بو دورلر گه عاید کؤپگینه شهر و قشلاقلر خرابه لری آچیب اؤرگنیلگن .اولرده گی تاپیلمه لر ، منزلگاه لر ، خام غیشت و پخسه دن قد کؤتر گن بؤلیب ، اهالی دهقانچیلیک و چارواچیلیک شغولنگن .شهرلرده هنرمندچیلیک رواجلنگن.
قدیمگی سغدیانه ، زرافشان و قشقه دریا واحه لریده جایلشگن بؤلیب ، جنوبی-شرقده باختریا ، شمالی -غربده خوارزم بیلن چیگره داش بؤلگن .سغدیانه حقیده " اویستا " ، هخمانیلر دوری ، میخت یازولری و یونان-ریم تاریخچیلری معلوماتلر بیره دیلر . قشقه دریاده گی بیر قطار تورر-جایلر و اوی -قؤرغانلر قالدیقلری میلاد دن اول . 8 - 9 عصر لرگه عاید دیر . سغدیانه ده افرآسیاب ، یرقؤرغان ، اوزونقیر کبی یه ریک شهر مرکزلری همده قؤشنی ولایتلر و دولتلر بیلن اؤز ارا اقتصادی و مدنی علاقه لر رواجلنه دی .

اؤزبیکستان حدودلریده گی اینگ قدیمگی دولتلر حقیده زردشتیلرنینگ مقدس دینی کتابی " اویستا " ، هخمانی لر نینگ میخت یازولری ( بیخیستون ، نقش رستم ، سوزه ، پیرسیپال ) یونان -ریم تاریخ چیلرینینگ (گیرادوت ، گیکتی ، کورسئی روف ، ارین ، ستره بان و باشقه لر ) معلوماتلر بیره دی. سؤنگی أیللر ده قدیمگی باختریا ، سغدیانه و خوارزم حدودلریده آلیب باریلگن ارخیالوژیک تدقیقاتلر کؤپ حاللرده یازمه منبعلر معلوماتلرنی تصدیقلی دی.

میلاددن اول .559 أیلده ایران ده پادشاه کیر 2 هخمانیلر دولتیگه اساس ساله دی .میلاد دن اول . 545 - 540 أیللرگه کیلیب هخمانی پادشاه لری اؤرته آسیا ده گی پرفیه ، مرغیانه ، باختریا ، سغدیانه کبی ولایتلر و کوچمنچی قبیله لر اوستیدن اؤز حکمرانلیکلرینی اؤرنتدیلر . اؤرته آسیا خلقلری باسقینچیلرگه قرشی مردانه وار کوره ش آلیب باره دیلر .خصوصن ، کؤچمنچی ماسگیت قبیله لری هخمانیلرنینگ کتته قؤشنیلرینی تار-مار ایته دیلر (میلاد دن اول . 530 أیل . ) بو جنگده فارس پادشاه سی کیر 2 هم هلاک بؤلدی .شونیدیک ، میلاددن اول . 522 و 519 - 518 أیللرده مرغیانه ده همده سکلر اؤلکه سیده فارسلرگه قرشی قؤزغلانلر کؤتریلدی.
بو دورده قدیمگی باختریا اهالیسینینگ اساسی مشغولاتی دهقانچیلیک ایدی . قلعۀ میر ، کوچوک تیپه ، قیزیل تیپه ، قیزیلچه ، بندیخان کبی میلاد دن اول . 4 - 6 عصر یادگارلیکلریدن کؤپلب محنت قوراللری تاپیلگن . دهقانچیلیک صنعی سوغاریشگه اساسلنگن . بو حدودلرده اوندن تشقری چارواچیلیک ، کولالچیلیک ، تیمیرچیلیک و بدیعی هنرمندچیلیک (آمودریا خزینه سی ) هم رواجلنه دی .

میلاد دن اول . 4 - 6 عصرلرده سغدیانه ده کؤپلب شهر و قشلاقلر بؤلیب ، اولر فارس پادشاه لریگه کتته-کتته سالیقلر تؤلب تورگنلر . خصوصن ، بو دور گه عاید اوزونقیر ، یرقؤرغان ، افرآسیاب ، قؤرغانچه ، کؤک تیپه کبی 50 دن زیاد یادگارلیکلر اؤرگنیلگن .بو حدودلردن تاپیلگن کؤپگینه تاپیلمه لر اهالینینگ دهقانچیلیک ، چارواچیلیک و هنرمند چیلیک بیلن شغوللنگنیدن دلالت بیره دی . شونینگدیک ، سودا- ساتیق و اؤز ارا علاقه لر هم انچه رواجلننه دی .
بو دور ده خوارزم حدودیده هم یه ریک -یه ریک منزلگاه لر موجود ایدی.قشلاقلرده دهقانچیلیک ،شهرلرده ایسه هنرمندچیلیک رواجلنگن ایدی .جانبازقلعه ، کؤزه لیقیر ، توپراق قلعه کبیلر مدنی مرکزلر حسابلنگن . اؤزبیکستان ده گی اینگ قدیمگی محللی یازو نمونه لری هم خوارزم حدودلریدن (توپراق قلعه ، میلاد دن اول . 4 عصر ) تاپیلگن .
میلاد دن اول . 329 أیلیگه کیلیب ،مقدونیه لیک اسکندرنینگ اؤرته آسیاگه یوریشلری باشلنگندی.اسکندر قؤشنیلری سغدیانه و اوستوراشنه یرلریده جوده قتتیق قرشیلیککه دوچ کیلدی. جنگلرده اسکندرنینگ اؤزی هم بیر نیچه مرته یره دار بؤلدی . میلاد دن اول . 329-327 أیللر دوامیده محللی سغدی اهالی سپیتمن باشچیلیگیده یونان -مقدون باسقینچیلریگه قرشی کوره ش آلیب باریب ، اولرگه جوده کتته تلفات ایتکزدی . اسکندر قؤشنیلری هیچ قچان سغدیانه ده کیدیک قرشیلیککه اوچره مگن ایدی .
میلا دن اول . 323 أیلده مقدونیه لیک اسکندر وفات ایتگنیدن سؤنگ اؤرته آسیا یرلری سلواکه حکمرانلیگی آستیگه اؤته دی (میلاد دن اول . 306 أیل ).سلواکیلردن بؤلگن انتیوخ بیر ، دوریده (میلاد دن اول . 280-261 أیل. ) اؤرته آسیا ولایتلریده تینچ حیات باشلنیب ، قشلاق خؤجه لیگی ، هنرمندچیلیک ، سودا-ساتیق انچه گینه رواجلنه دی.اؤرته آسیا یرلری سلواکیلر دولتینینگ مهم قسمی بؤلیب ، حربی-ستراتیژیک و اقتصادی اهمیتگه ایگه ایدی. اؤرته آسیا ولایتلرینینگ سلواکیلر دولتی ترکیبیگه کیرگن دوری یونان-مقدون یوریشلری پیتیده ویران بؤلگن ایشلب چیقاروچی کوچلرنینگ و باختریالیکلر ، سغدیلر همده پفیه لیکلر نینگ باسقینچیلریگه قرشی کوره شده بیرلشو دوری بؤلدی.
میلاددن اول . 3 عصرنینگ اؤرته لریگه کیلیب ، سلواکیلر دولتیده تخت اوچون اؤز ارا کوره شلر اوج آلیب کیتدی. نتیجه ده دستلب پرفیه ، کئین ایسه یونان-باختریا دولتلری سلواکیلردن اجره لیب چیقدی. میلاد دن اول .250 أیلده بیرینچی یونان-باختریا پادشاه سی دیآداد اؤزینی حکمدار دیب اعلان قیلدی و تنگه لر ضرب ایدی.
تنگه شناسلیک معلوماتلریگه کؤره ،میلاد دن اول. 3 عصرنینگ آخریگچه یونان - باختریا ده بیر نیچه پادشاه لر اؤتگنکی ، اولر یازمه منبعلرده ایسلتیلمی دی .میلاد دن اول . 2 عصر باشلریگه کیلیب دیمیتری ، ایوکراتید کبی پادشاه لر یونان - باختریا یرلرینی جنوبگه تامان کینگیتیریب باره دیلر. میلاد دن اول . 2 عصرنینگ ایکینچی یریمیدن باشلب کؤچمنچی قبیله لرنینگ هجوملری و اؤز ارا کوره شلری نتیجه سیده یونان-باختریا پادشاه لیگی قوله تیلدی.


تیارلاوچی : عزیز فاریابی

افغانستان ده زمانوی اوزبیک ادبی محیطی شکللنگن می؟

افغانستان ده زمانوی اوزبیک ادبی محیطی شکللنگن می ؟

موضوع گه کیریشدن آلدین اینگ اولا ادبی محیط‌ نینگ تعریفی نی بیلیشنی معقول تاپدیک . اوزبیکستان ملی انسکلوپیدیه‌سی ( دایرة المعارفی ) نی ورق لب ادبی محیط سرلوحه ‌سی آستیده یازیلگن قوییده‌گی سطرلرنی کوزدن کیچیره‌ یلیک :

« ایجادی محیط . معین جایده یشَب ایجاد ایتگن ییریک شاعر و ادیب لر تأثیریده یوزه گه کیله دی . ادبی محیط‌ نینگ وجودگه کیلیشی البته ییریک ایجادکارلر فعالیتی ، اولر یره‌ تگن ایجادی مکتب لر بیلن باغلیق دیر . مثلاً هرات ادبی محیطی ( لطفی ، نوایی ، جامی و . . . ) قوقان ادبی محیطی ( گلخنی ، مخمور ، نادر‌ه ، اویسی ، مقیمی ، فرقت ، ذوقی ، حزینی و . . . ) ییریک شاعرلر فعالیتی و ایجادی تأثیریده یوزه‌گه کیلگن . ادبی محیط ، ادبی آقیم لر و یونه‌لیشلردن فرق قیله‌دی . بیر ادبی محیط ده بیر نیچه آقیم و یو‌نه‌ لیش بولیشی ممکن . ادبی محیط باشقه جایلرده‌گی ادیب و شاعرلردن اوزیگه خاصلیگی ، ایجادی علیحده‌ لیگی ، بدیعی فکرلش طرزیده‌گی بی تکرارلیگی کبی خصوصیت لری بیلن اجره‌لیب توره‌دی . »

ایندی انه شو تعریف و ادبی محیط نیمه‌ لیگی حقیده کیلتیریلگن عباره‌ لر اساسی ده افغانستان ده اوزبیک ادبی محیط باره سیده گپلشه‌ یلیک .

افغانستان نینگ اوتمیشی ، باشقه بیر عباره بیلن ایتگنده تیموری لرنینگ گُلـلَب یشنه‌گن پایتختی و شرق رنسانسی‌ نینگ مرکزی هرات دورینی نظرگه آلگو دیک بولسک . اوزبیک ادبیاتی‌ نینگ بی مثال همده اوزبیک ادبیاتی تاریخی دن اوزیگه خاص اورین اجره تگن اوزبیک ادبی محیطی او ییرده یوزه گه کیلگن و بوکونگی اوزبیک ادبیاتی‌ نینگ مستحکم پایدیواری اوشبو ادبی محیط ده قوییلگن .

لطفی هروی ، امیرالکلام حضرت علیشیر نوایی ، سلطان حسین بایقرا و باشقه لر هرات ادبی محیطی ده اوزبیک تیلیده ایجاد ایتیب اوزلریدن اولمس _ ییتمس بویوک ادبی خزینه قالدیریب کیتگنلیک لری هیچ کیمگه سر ایمس .

هرات ده تیموری لر حاکمیتی استه _ سیکین انقراض گه یوز توتیشی عاقبتی ده او ییرده گی ادبی محیط نی یاریتیب تورگن ادبی فعالیت لر شعله‌ لری هم سونه باشله‌ دی .
طبیعی که هر بیر ادبی محیط ‌نینگ وجودگه کیلیشی و شکللنیشیگه معلوم بیر ادبی تیلده ، ادبی ایجاد بیلن شغللنه‌دیگن نفوذلی ایجادکار لر اساسی رولنی اوینه‌‌يدیلر .

اما ادبی محیط لرنی یره‌ته‌ دیگن ادیب و شاعرلر هم قنده‌ی دیر معلوم بیر شرایط و فضا ده اونیب اوسیشلری لازم . بونده‌ی شرایط بولمه‌گن تقدیرده ادیب و شاعر لر همده ادبی محیط‌ نینگ وجودگه کیلیشی امر محال البته .

معلوم بیر تیل ‌نینگ ایجاد کار لری اوز ادبیات لری گه خاص و ماس ادبی محیط یره‌تیشلری اوچون بیرینچی دن معین ادبی تیل نی پخته بیلیب ، اوشبو تیلده اوز ایجاد لری نی یره ‌تیشلری اینگ اساسی ضرور عامل سنه‌ له‌ دی .

افغانستان‌ اوزبیکلری جماعه‌ سیده زمانوی اوزبیک ادبی محیطی موجود می ؟ دیگن سوال گه جواب تاپیش اوچون ، یوقاریده ایتیب اوتیلگن _ ادبی محیط ‌نینگ شکللنیشی اوچون ضرور بولگن شرط _ شرایط و مهم عامللر اوستیده توختلیش کیره‌ک بوله ‌دی .

بو اورینده افغانستان اوزبیک لری اوز ادبی تیللریگه ایگه میلر دیگن سوراققه جواب ایزله‌ یلیک.
ادبی تیل نینگ اوزی نیمه ؟

اوزبیکستان ملی انسکلوپیدیه‌ سیده « معین عموم خلق تیلی ‌نینگ قیته ایشلنگن و معیارلشتیریلگن ، مذکور تیلده سوزلشووچی خلق ‌نینگ مدنی احتیاج لری گه خدمت قیلووچی شکلی . » دیب یازیلگن ( ادبی تیل ) سرلوحه‌ سی آستیده .

افغانستان تاریخی ‌نینگ سونگگی بیر عصرینی نظرده آلگو دیک بولسک ، اوشبو مدت ایچیده مملکت اوزبیک لری نه فقط اوزبیک ادبی تیلینی شکللنتیریش اوچون لازم امکان لرگه ایگه بولمه دیلر ، بلکه اوشبو خلق فرزندلری اوز تیل لری ده تعلیم آلیش حقوقی دن هم اته‌یین محروم ایتیلدیلر . اوزبیک لر نینگ سونگگی نسلی بیگانه باشقه ایکّینچی تیلده اوقیب یازیشنی اورگنیشگه مجبور ایتیلدیلر . مطبوعات و نشرلرده اوزبیک تیلی ده یازیش منع ایتیلدی . اوزبیک تیلیده‌گی ادبی میراث لر نابود ایتیله‌ باشلندی .

درحقیقت حکمران مستبد سیاسی حاکمیت اوزبیک خلقینی اوز ادبی تیلی ، ادبیاتی و ملی کیملیگیدن اوزاقلشتیریش اوچون قولیدن کیلگنینی ایه ‌مه‌ دی . خلق ، اینیقسه سوادلی انسانلر اوزبیک تیلیده‌گی ادبیاتنی اوقیش قابلیتینی یوقاته باشله دیلر . اوزبیک ایجادکار لری حاکم تیلده قلم تیبره‌تیشگه اوزلرینی مجبور حس قیلدیلر .

افغانستان اوزبیک لری جمله‌ دن ایجاد اهلی‌ نینگ اوزبیک دنیا سی ، قاله ‌ویرسه تورکی خلق لردن سیاسی چیگره ‌لر طفیلی اجره‌ تیلیشی ، اولرنی باشقه حدود لر اینیقسه اوزبیکستان ده‌گی اوزبیک ایجاد کار لر ، ادیب و شاعر لر نینگ ادبی یره‌تمه‌ لریدن مطلقا ییراقده سقلنیشلری هم افغانستان اوزبیک لری نینگ مدنی حیاتی ده باشقه بیر مُهلک ضربه بولدی .

دیمک ، افغانستان لیک اوزبیک ایجادکار لر اوز آنه تیل لریده ایمس ، کوپینچه ایکّینچی تیلده اثرلر یره‌تیب دیوان لر توزدیلر . بیراق بونی هم ایسلب اوتیش لازم که بو آره‌ ده بعضی بیر اوزبیک شاعر لری ذواللسانین ایجادکار لر عنعنه ‌سیگه صادق قالگن حالده احمد یسوی ، صوفی الله یار ، امیرعلیشیر نوایی ، فضولی ، مشرب ، هویدا و ازوبیک شعریتی‌ نینگ باشقه نماینده‌ لری شعرلرینی اوقیب اولرگه ایرگشیب آزمی کوپمی اوزبیک تیلی ده شعرلر یازیشنی مشق قیلدیلر . اولر نینگ نمونۀ کلام لری حاضر قولیمیزده موجود . لیکن اوشبو ایجاد لر نینگ بریسی نظم ده یره‌تیلگن . افسوس که بدیعی نثرساحه‌ سی ده عمل گه آشیریلگن ایش نینگ اوزی یوق ،
بولگنده هم یوق درجه ‌سیده .

اوشبو دورده اوزبیک تیلی ده ایجاد ایتگنلردن قادری پلنگ پوش ، مولانا نعمت الله محوی قیصاری ، جنیدالله حاذق ، نادم قیصاری ، مقیمی اندخویی ، شرف ، فیضی ، استاد قُربت ، میرعالم بیک صمیمی ، نزیهی جلوه ، غمگین ، خیری فاریابی ، نوا ، مولوی علمی ، مولوی نصرت ، عنبر ، نفیرفاریابی ، ایرگش اوچقون لرنی ایسلب اوتمی بولمیدی .

افغانستان ده اوزبیک تیلی ده ایجاد ایته ‌دیگن شاعر و یازوچی لر نینگ ینگی اولادی 80 ییللردن سونگ اینیقسه 1357 ییلی مملکت ده سیاسی حاکمیت اوزگرگنیدن سونگ اوز قدو بستینی نمایان ایته‌ باشله‌ دی . بونگه ینگی سیاسی حاکمیت ‌نینگ اوزبیک لر و باشقه خلق لر تیل لری ده دولت مطبوعاتی ده نشر ایتیشگه بیرآز امکان بیرگنی سبب بولدی . اوشه ییل ‌نینگ سرطان آیی ده اوزبیک و ترکمن تیل لری ده یولدوز هفته‌ لیگی باسیله‌ باشله‌‌گنی ، اطراف ولایت لر اینیقسه فاریاب و جوزجانان کونده ‌لیک لری ده اوزبیک ادبیاتی چاپ ایتیله باشله‌گنی یاش اولادنی اوز آنه تیلی ده ایجاد ایتیشگه ترغیب ایتدی .

حاضرگی کون ده نظم و نثرده قلم تیبرته ‌یاتگن افغانستان لیک قلمکش لر استاد محمد امین متین اندخویی ، دکتور شفیقه یارقین ، استاد محمد عالم لبیب ، اشرف عظیمی ، محمد حلیم یارقین ، عزیزالله آرال ، ذکرالله ایشانچ ، نورالله آلتای ، تاشقین بهایی ، رحیم ابراهیم ، محمدعالم کوهکن ، محمد کاظم امینی ، غلام سخی وکیلزاده و باشقه ‌لر سونگگی دور و شرایط ‌نینگ محصولی دیرلر.

کیینگی پیت لرده اوشبو قلمکش لر تامانیدن خیلمه _ خیل و تورلی سویه ‌ده اوزبیک ادبیاتی ‌نینگ ایجاد نمونه‌ لری کوزگه تشلنماقده . لیکن مذکور ادبیات نمونه‌ لری هلی هم حجم همده مضمون و جهتیدن دنیا اوزبیک لری آره‌ سیده اوز اورنینی ایگللیدیگن درجه‌ ده ایمس . بو نینگ اوزیگه خاص سبب لری حقیده آلدینراق بیر آز توختلگن ایدیک .

یوقاریده ایتیب اوتیلگن دلیل لر گه بناً مینگ بیر افسوس بیلن ایتیش ممکن که حاضرگی کونده افغانستان ده زمانوی اوزبیک ادبی محیطی شکلنمه‌گن .

افغانستان ده اوزبیک ادبیاتی ‌نینگ کیله‌جگی

بای اوتمیش و مستحکم ایلدیزگه ایگه بولگن اوزبیک ادبیاتی ‌نینگ کیله‌ جگی حقیده بدبین لیک بیلن فکر یوریتیشنی جایز بیلمه ‌یمن . اوتگن ییل لر دوامی ده افغانستان بویلب اوزبیک تیلی ادبیاتی و مدنیتی گه قرشی عمل گه آشیریلگن سعی و حرکت لر و یوزه گه کیلتیریلگن توسیق لر بیز نینگ ادبیاتی میزنی بوکونگی احوال گه آلیب کیلگن .

ایندی لیکیده مملکتیمیزده‌گی حکمران دموکراتیک شرایط و افغانستان اساسی قانونی‌ نینگ تیل ، ادبیات و مدنیتیمیزنی اوسدیریش و رواجلنیشی اوچون حقوقی زمین میسر ایتگن . اوشبو وضعیت دن فایده ‌لنیب معین مقصدلر تامان حرکت قیلیش بیرینچی دن اوزبیک خلقی نینگ اوزی اینیقسه اوزبیک ضیالی لری ، اجتماعی _ مدنی تشکیلات لری و جمغرمه‌ لری گه تیگیشلی بیر مسأله . عین حالده دولت گه تیگیشلی اداره‌ لر نینگ بو ساحه ده مملکت قانون لری ‌نینگ یول _ یوریقلری اساسی ده اوز مسوولیت لرینی صمیمانه عمل گه آشیریش لری هم ایجابی نتیجه ‌لر آلیب کیله‌ دی .

بنابرین ، افغانستان اوزبیک لری نینگ تیلی ، ادبیاتی و ملی مدنی حیاتینی قیته تیکلش اوچون قوییده‌گی تکلیف لرنی اورته‌گه قویماقچی میز :

1. اوزبیک لر یشیدگن منطقه ‌لرده اوزبیک تیلی ده‌گی درس لیک لرنی معیاری تیل اساسی ده تیارلب ، چاپ ایتیب لوزبیک اوقووچیلری گه درس بیریش .

2. اوزبیک تیلی ده باسیلگن درس لیک لرنی اوقووچی لرگه یخشی اورگتیش اوچون اوزبیک تیلی و ادبیاتی معلم لرینی تیارلش .

3. گروهی رسانه ‌لر واسطه‌ لریده نشر ایتیله ‌دیگن خبرلر و تورلی برنامه‌ لرنی قیزیقرلی قیلیب ، یخشی تیل ده تیارلب تقدیم ایتیش .

4. وقت _ وقتی بیلن تیل و ادبیات مسأله‌ سیگه بغیشلب علمی سمینار لر اوتکزیش .

5. اوزبیک تیلی ده ایجاد ایتیلگن ادبیات لرنی کینگ پیمانه‌ ده یخشی صفت بیلن چاپ ایتیب اهالی گه ییتکزیش .

6. شهرلر مرکزلری ده ادبی تیوره‌کلر تشکیل ایتیب ، اوشبو تیوره‌کلر آرقه ‌لی اینیقسه یاش لر اشتراکی ده شعر و ادبیات کون لری و کیچه ‌لرینی اوتکزیش .

7. اوزبیک فلم ‌لرینی کینگ مقیاس ده خلق آره‌ سیده ترقتیش و اولرنی تلویزیون لر آرقه‌ لی کور‌ستیب باریش .

8. اوزبیک ایجادکار لری و قلم کش لرینی هر تامانلمه حمایت ایتیش ، اینیقسه نشر ایتیلگن اثرلری اوچون تشویق و ترغیب ایتیش .

9. اوزبیک ادبی سیما لری نی نشانلش عنعنه ‌سینی کوچیتیریب اوشبو عنعنه ‌نی دوام ایتدیریش .

منبع لر :

• اوزبیکستان ملی انتسکلوپیدیه سی . بیرینچی جلد . تاشکینت . 2000 میلادی ییل .
• رنگین کمان شعر ( بیر گروه یازوچیلر تالیفی ) فاریاب دولت مطبعه ‌سی . 1369 هجری شمسی ییل .
• اوزبیک ادبیاتی فرهنگی . ذکرالله ایشانچ و محمد عالم کوهکن . فاریاب دولت مطبعه ‌سی.
• یولدوز جریده سی - ایریم سانلر .
• فاریاب نشریه ‌سی ایریم سانلر . جوزجانان نشریه‌ سی ایریم سانلر .

------------------------------------------------------------- محمد عالم کوهکن

آنه تیل مینگه جان سن

آنه تیل مینگه جان سن

آزاده آنــه تـیـلـیـــم، یــولــدوز تــؤلـــه آسمــان سـن، آنــه تـیـل مینگـه جـان سن

جسم و تن و ملـتیـم، تامـیـرده قــیــزیـل قـــان سـن، آنــه تـیـل مینگـه جــان سـن

بخـتـیـم ایـلـــه بــهــــاریـــم، عــزت و اعـتــبــاریــم، هـــردایـــم مــددگـــــاریــــم

جانـیـم بـاریـچه اسـره ی، سـیــن مــشهـور جـهــان سن، آنه تیـل مینگـه جـان سن

کؤنگیلـدن قیلیـب مـحـنـت، هـر کـیمـسـه اَیـلب خـزمـت، آنــه تـیـل سینگـه عــزت

تـیـلـیـگه قـیلســه حـرمـت، تـوگـنـمس سـؤزگه کان سـن، آنه تیل مینگـه جـان سن

نــامــوس و هـــم عـــارم سـن، تــیـلــیـــم ده شـعـــارم سـن، دلـــم ده قــــرارم سـن

ایـشیــم ده مـداریـم سـن، ایلگـه شـرف و شـان سـن، آنــه تـیــل مـیـنـگـه جـان سن

گـؤزه ل چیچکـلرینگـدن، چقنه گـن گـلبـاغـچـه دیـک، بـیـر کـؤرکــم گـلسـتـــان سن

هر بیر سـؤزینگ گل کـبی، آچیـلیب سؤلـمه گن سن، آنـه تـیـل مـیـنـگــه جـان سـن

مـیـنگ- مـینگ یـیل تـاریـخ ایـچـره، ایرکین – ایرکـه اؤسگن سن، آی یانیده دایم سن

هـولکـر دیـک چـرای آچـیـب، یانیـب تورگـن چولپـان سن، آنـه تیل مینگـه جـان سن

قـوانـچـلریــم چیچـه گـیـن، سویـنـچـلـریــم یـپـراغـیــن، هــم ساغــیـنـچ و ایـشـانـچـیــم

ایلـدیزلـریـن سوغـاریـب، یــشـیـل کـوکـلـم قـیلـگــن سـن، آنـه تـیـل مـینگـه جــان سن

کـؤنگـلیـمـده گی سـیـوگی سن، ایل- یورت اوچون ایزگو سن، ییر و کؤکـده اینجـو سن

میـنگـه دایـم منگـو سـن، گـــوزه ل آی دیک تـؤلـگـن سن، آنـه تـیـل میـنگـه جـان سن

بیر یوز و تـؤقـقـیـز اوروغ، تاپتی اؤزلیـک آبـروسیـن، یاغـدیریـب فـخـر یاغـدوسیـن

بیردینگ سین بخت کولگـوسین، هم شوکت و هم شـان سن، آنه تیل مینگـه جـان سن

طـهـمـــارس نـیـنگ آرمــانــی، افـراسـیـاب دورانــی، الـپــامـیــش و گــوراوغــلــی

مه نـس- دولـت کـپــتــانـی، یـیـقـیــلـمـه گـن پالـوان سـن ،آنـه تـیـل مـیـنـگـه جـان سن

کون- آی و یـولــدوز سن، کـؤک و تـاغ و دیـنـگـیـز سـن، اینه سـای و اؤغـوز سن

مه دی قاره- والدرکوسه، قـورقـوت- بیلگا خاقـان سن، آنـه تـیـل میـنـگـه جـان سـن

اتـاقــلـی سـن هــردایـــم، اؤتـمـیـش دن سـؤزگـه بـایـیــم، عـثـمـانـی-غــزنـوی دیک

قـراخـانـی – بـابـر دیک، بـیــوک صـاحـب قـران سن، آنـه تـیـل مـیـنـگــه جان سن

ســیــنــــا و الـخـــوارزمـی، الـفــــاراب و بــیــــرونــی، تـسـخـیـر اَیـلـب عـالـمــنـــی

اوروغـلــریــمـیـز عَـلَـمــی، بـیـلـیـمـگـه بـیـلـیـمـدان سن، آنــه تـیـل مـیـنگه جـان سن

حـضــرت محـمــــــود کــاشـغــــری، ادیـب احـمـــــد- چـلــبـی، عـمـر آتـه- یَـسَـــوی

هویدا- بـاقـیـــرغـانـی، بـلـخـــی– ولـد سـلــطــــان سـن، آنــه تیــل مـیـنـگـه جـان سن

یـوگـنـکـــی و نـــوایـــی، خـــاص حــاجـب و آتـایــی، دربـیـــک- لـطـفـــی- گــدایــی

فـضـولــی و ســرایــی، مـشــرب- بـهــادر خــان ســن، آنـه تـیـل مـیـنــگــه جـان سـن

کـؤره ر ایکـکی کـؤزیـم سن، سـؤزلـب یـورگـن سـؤزم سـن، حـیاتـیــم ده تــوزیــم سن

آنت ایـچـــه ی اجـدادلـــرگــه، سـؤزلــرم گـه ایـنــان سـن، آنـه تـیـل مـیـنـگـه جـان سـن

سـیـنـی اسـره ش یـؤلـیــنگــده، مـیـنـگ قـتـلـــه اگـر اؤلــسـم، تــیـریک یَـشَـب یـورر من

مـنـگــو سـیـنـیـنگ قـولـیـنگــده، جـسـم و تـنـم ده قــان سـن، آنــه تـیـل مـینگه جـان سن

آنه تیل مینگه جان سن

آنه تیل مینگه جان